೬. ಚರ್ದಿಹೃದ್ರೋಗತೃಷ್ಣಾಚಿಕಿತ್ಸಿತಾಧ್ಯಾಯಃ

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಚಿಕಿತ್ಸಿತಾದನನ್ತರಂ ಛರ್ದ್ಯಾದಿಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾರಭ್ಯತೇ| ಯತೋ ಯಕ್ಷ್ಮಣ ಏವ ಪ್ರಾಯೇಣೈತ ಉಪದ್ರವಭೂತಾ ಜಾಯನ್ತೇ| ಅತ ಏತದಾರಮ್ಭೋ ಯುಕ್ತ ಇತ್ಯಾಹ-

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಉತ್ಕ್ಲೇಶನಂ-ಉತ್ಕ್ಲೇಶೋ,-ದೋಷಾಣಾಮುಚ್ಛೂನಾವಸ್ಥೈವ| ಆಮಾಶಯೋತ್ಕ್ಲೇಶಾತ್ ಸಮ್ಭವೋ-ಜನ್ಮ, ಯಾಸಾಂ ತಾ ಆಮಾಶಯೋತ್ಕ್ಲೇಶಭವಾಃ ಪ್ರಾಯಶ್ಚ್ಛರ್ದ್ಯೋ ಯತಸ್ತಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಾಕ್-ಪ್ರಥಮಂ, ಲಙ್ಘನಂ ಹಿತಮ್| ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಂ ವಾತಜಾಯಾಂ ಛರ್ದ್ಯಾಮಾಮಾಶಯೋತ್ಕ್ಲೇಶಾಸಮ್ಭವಾರ್ಥಂ ವಾಯೋರೃತೇ ತದ್ಯೋಜಯೇತ್| ಕಾರ್ಯೇ ಕಾರಣೋಪಚಾರಾದೇವಂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮ್| ವಾತಜಾಂ ಹಿ ಛರ್ದಿ ಮುಕ್ತ್ವಾಽನ್ಯಾಸು ಛರ್ದಿಷು ಲಙ್ಘನಂ ಕಾರ್ಯಮ್| ಲಙ್ಘನೇ ಕೃತೇಽಪ್ಯನು ಪಶಾನ್ತವೇಗಾಸು ತತ್ರ-ತಾಸು ಛರ್ದಿಷು, ವಮನಂ ಕಾರ್ಯಮ್| ಬಲಿನಃ ಪುಂಸೋ-ನ ದುರ್ಬಲಸ್ಯ, ಅಥವಾ ಬಹುದೋಷಸ್ಯ, ತಥಾ ಪ್ರತತಂ-ಅನಾರತಂ, ಬಹು ವಮತೋ ವಮನಂ ಯೋಜಯೇತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತತೋ-ವಮನಾದನನ್ತರಂ ವಿರೇಕೌಷಧಂ ಕ್ರಮಶೋ-ನ ಸಹಸಾ, ಯೋಜಯೇತ್| ಕಿಮ್ಭೂತಂ ವಿರೇಕದ್ರವ್ಯಮ್ ? ಹೃದ್ಯಂ-ಹೃದಯಾಯ ಹಿತಮ್| ಕೈಃ ಸಹ ? ಮದ್ಯೈಃ-ಮಾರ್ದ್ವೀಕಾದಿಭಿಃ| ತಥಾ, ಫಲಾಮ್ಬುಭಿಃ-ಶೋಭನದ್ರಾ ಕ್ಷಾದಿಫಲನಿಷ್ಪಾದಿತವಾರಿಭಿಃ| ಅಥವಾ, ಕ್ಷೀರೈಃ-ಗೋಕ್ಷೀರಾದಿಭಿಃ ಸಹ| ಕಿಮೇವಂ ಸ್ಯಾತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಸ ಹ್ಯೂರ್ಧ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಮಾತ್ಸಃ-ವಿರೇಕಃ, ಊರ್ಧ್ವಂ ಗತಂ ದೋಷಂ ಛರ್ದ್ಯನುಗಮಧೋ ನಯತಿ| ನ ಕೇವಲಂ ಶೋಧನಂ-ವಮನಂ ವಿರೇಚನಂ ವಾ, ತತ್ರ ಯೋಜಯೇತ್| ಯಾವಚ್ಛಮನಮಪಿ ಯದೌಷಧಂ ತದಪಿ ತತ್ರ ಯೋಜಯೇತ್| ರೂಕ್ಷದುರ್ಬಲಸ್ಯ ಪುನಃ ಪುಂಸಸ್ತದೇವ-ಶಮನಮೇವ, ಯೋಜಯೇತ್, ಶೋಧನಾಸಹತ್ವಾತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತತ್ರ ಸರ್ವಾಸ್ವಪಿ ಛರ್ದಿಷು ಪರಿಶುಷ್ಕಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಮನ್ನಂ ಶಸ್ಯತೇ| ಕಾಮ್ಬಲಿಕಾದಿಲಕ್ಷಣಂ ಕೃತಾನ್ನವರ್ಗೇ ಕಥಿತಮ್| ತಥಾ ಫಲಾನಿ, ಸ್ನಾನಮುದ್ವರ್ತನಾದಿರೂಪೇಣ ಘರ್ಷಣಂ ಸುಗನ್ಧಯಃ-ಶೋಭನಗನ್ಧಾಃ, ಗನ್ಧದ್ರವ್ಯಪುಷ್ಪಫಲಾನ್ನಪಾನಜಾಃ ಶಸ್ಯನ್ತೇ| ತತ್ರ ಗನ್ಧಶಬ್ದೇನ ಗನ್ಧದ್ರವ್ಯಾಣಿ| ಭುಕ್ತಮಾತ್ರಸ್ಯ ಸಹಸಾ-ಝಟಿತ್ಯೇವಾಜ್ಞಾತಸಙ್ಕೇತಸ್ಯ, ಮುಖೇ ಶೀತಾಮ್ಬುಸೇಚನಮ್| ಇತಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಛರ್ದೀನಾಮುಪಕ್ರಮಾಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಾತಜಾಂ ಛರ್ದಿಷಂ ಸರ್ಪಿಃ ಪೀತಂ ಸೈನ್ಧವಾನ್ವಿತಂ ಕಿಞ್ಚಿದುಷ್ಣಂ ವಿಶೇಷೇಣ ಹನ್ತಿ| ಪೀತಂ-ನ ತು ಲೀಢಮ್, ಅಶಕ್ತತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಹೃ.ಚಿ.ಅ.೩/೧೧೧)-"ಆಕ್ರಾಮತ್ಯನಿಲಂ ಪೀತಂ" ಇತಿ| ತಸ್ಮಾತ್ ಪೀತಂ ಘೃತಂ ಛರ್ದಿಂ ಹನ್ತೀತಿ ಯುಕ್ತಮ್| ಅಥವಾ ತ್ರಿಕಟುತ್ರಿಲವಣೋತ್ಕಟಂ ಸರ್ಪಿಃ ಪೀತಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಗುಣಮ್| ದಾಡಿಮಾಮ್ಬುನ ವಾ ಶುಣ್ಠೀ ದಧಿಧಾನ್ಯೇನ ಸಹ ಸಾಮಾನ್ಯಕಲ್ಪನಯಾ ಸಿದ್ಧಂ ಘೃತಂ ಪೀತಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಗುಣಮ್| ಜಲತುಲ್ಯಂ ವಾ ಪಯಃ ಶೃತಂ ಪೂರ್ವವತ್| ಅಥವಾ, ವೈಷ್ಕಿರಃ-ಕುಕ್ಕುಟಾದಿಜೋ, ರಸೋ ಬಹುಸರ್ಪಿಃಸೈನ್ಧವೋ ಮಾರುತಜಾಂ ಛರ್ದಿಂ ಹನ್ತಿ| ಕಿಮ್ಭೂತಃ ? ಫಲೇನ-ದಾಡಿಮಮಾತುಲುಙ್ಗಾದಿನಾ, ಅಮ್ಲಃ-ಅಮ್ಲತಾಂ ಪ್ರಾಪಿತಃ| ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಚ ಭೋಜನಂ-ಅಶನಂ, [ಶುಣ್ಠೀ]ದಧಿದಾಡಿಮೇನ ಸಂಸ್ಕೃತಂ ತು ಹಿತಂ-ಛರ್ದಿಂ ಹನ್ತಿ| ಅತ್ರ ಚ-ಮಾರುತಚ್ಛರ್ದಿಷಿ, ಸ್ನೇಹೇನ-ಏರಣ್ಡತೈಲಾದಿನಾ, ವಿರೇಚನಂ ಸ್ನೇಹವಿರೇಚನಂ ಕೋಷ್ಣಂ ಸಲವಣಂ ಚ ಹಿತಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪಿತ್ತಜಾಯಾಂ ಛರ್ದ್ಯಾಂ ವಿರೇಕಾರ್ಥಂ-ವಿರೇಕಪ್ರಯೋಜನಾಯ, ದ್ರಾಕ್ಷೇಕ್ಷುಸ್ವರಸೈಸ್ತ್ರಿವೃದ್ದೇಯಾ| ತೈಲ್ವಕಂ ವಾ ಸರ್ಪಿರ್ಯೋಜ್ಯಮ್| ಪಿತ್ತಜೇ ಛರ್ದಿಷಿ ವೃದ್ಧಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಧಾಮಗಂ ಪಿತ್ತಮೂರ್ಧ್ವಮೇವ ಹರೇತ್-ವಮನಂ ತತ್ರ ದೇಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೈರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ ? ಸ್ವಾದುತಿಕ್ತೈಃ| ಆತುರೋ ವಿಶುದ್ಧಿಮಾನ್-ಕೃತವಮನವಿರೇಕೋ ಲಾಜೈರ್ಮನ್ಥಂ ಪಿಬೇತ್| ಕಿಮ್ಭೂತಮ್ ? ಸಮಧುಶರ್ಕರಮ್, ಅಥವಾ ಯವಾಗೂಂ ಲಾಜೈಃ ಸಮಧುಶರ್ಕರಾಂ ಪಿಬೇತ್| ಸಮಧುಶರ್ಕರಶ್ಚ ಸಮಧುಶರ್ಕರಾ ಚೇತಿ "ಪುಮಾನ್ ಸ್ತ್ರಿಯಾ" ಇತ್ಯೇಕಶೇಷಃ| ತಥಾ, ಮುದ್ಗಜೈರ್ವ್ಯಞ್ಜನೈರ್ಜಾಙ್ಗಲಮಾಂಸೈ (ಮಾಂಸಜೈ)ಶ್ಚ ವ್ಯಞ್ಜನೈಃ ಶಾಲಿಷಷ್ಟಿಕಮದ್ಯಾತ್| ಮೃದ್ಭೃಷ್ಟಲೋಷ್ಟಜಂ ಸುಶೀತಲಂ ಜಲಂ ಪಿಬೇತ್| ಮುದ್ಗಾದಿಭಿರ್ವಾ ಸಹ ನಿಶಾಂ ಸ್ಥಿತಂ ಜಲಂ ಪಿಬೇತ್| ದ್ರಾಕ್ಷಾರಸಾದಿಂ ವಾ ಯಥಾಯೋಗಂ ಪಿಬೇತ್| ಜಮ್ಬ್ವಾಮ್ರಾದಿಜಃ ಕ್ವಾಥಃ ಕ್ಷೌದ್ರಾನ್ವಿತಃ ಶೀತೋ ವಾ-ಶೀತಕಷಾಯಃ, ಪೀತಃ ಕ್ಷೌದ್ರಯುತಶ್ಛರ್ದ್ಯಾದೀನ್ ಹನ್ತಿ| ಮುದ್ಗದಲೈಃ ಶೃತಮಮ್ಬು ಮುದ್ಗದಲಾಮ್ಬು, ತದ್ಧಾತ್ರೀರಸೇನ ಸಹ ಪಿಬೇತ್| ಅಥವಾ ಮುದ್ಗದಲಾನಾಮಮ್ಬು ಮುದ್ಗದಲಾಮ್ಬು, ಶೀತಂ-ಶೀತಕಷಾಯಂ, ಪಿಬೇತ್| ಕೋಲಾದಿಕಂ ಕ್ಷೌದ್ರೇಣ ಲಿಹ್ಯಾತ್| ಪಥ್ಯಾಂ ವಾ ಕ್ಷೌದ್ರೇಣ ಲಿಹ್ಯಾತ್| ದ್ರಾಕ್ಷಾಂ ವಾ ಬದರಾಣಿ ವಾ ಲಿಹ್ಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- [ ಪಿತ್ತಚ್ಛರ್ದ್ಯೌಷಧಮಾಹ-ಪಿತ್ತಜಾಯಾಮಿತಿ|] ಸಮಧುಶರ್ಕರಂ ಲಾಜಮನ್ಥಂ ಲಾಜಯವಾಗೂಂ ವಾ ಸಮಧುಶರ್ಕರಾಮ್| ವ್ಯಞ್ಜನೈಃ-ಯೂಷರಸಾದ್ಯೈಃ| ಶಮನಮಾಹ-ಮೃದ್ಭೃಷ್ಟಲೋಷ್ಟಪ್ರಭವಮಿತಿ| ಅನ್ಯದಾಹ-ಮುದ್ಗೋಶೀರಕಣಾಧಾನ್ಯೈರಿತಿ| ಶಮನಚತುಷ್ಟಯಮಾಹ-ದ್ರಾಕ್ಷಾರಸಮಿತಿ| ಅನ್ಯದಾಹ-ಜಮ್ಬವಾಮ್ರೇತಿ| ಶೀತೋ ವಾ-ಶೀತಕಷಾಯೋ ವಾ| ಅನ್ಯದಾಹ-ಧಾತ್ರೀರಸೇನೇತಿ| ಶೀತಂ-ಚನ್ದನಮ್| ಅನ್ಯದಾಹ-ಮುದ್ಗದಲಾಮ್ಬು ವೇತಿ| ಮುದ್ಗದಲಾಮ್ಬು-ಮುದ್ಗಶಕಲವ್ಕಾಥಮ್| ಅನ್ಯದಾಹ-ಕೋಲಮಜ್ಜೇತಿ| ಲೇಹತ್ರಯಮಾಹ-ಕ್ಷೌದ್ರೇಣೇತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಚಿ. ಅ. ೮)- "ಕೋಲಾಸ್ಥಿಮಜ್ಜಾಸ್ತ್ರೋತೋಜಲಾಜೋತ್ಪಲರಜಾಂಸಿ ವಾ| ಪಿಬೇಚ್ಛೀತಾಮ್ಬುನಾಶಾಲಿಸ್ವರ್ಣಗೈರಿಕಜಂ ರಜಃ|| ಪಿಷ್ಟಂ ವಾ ಚನ್ದನದ್ರಾಕ್ಷಾಮಾಂಸೀಸೇವ್ಯಾಮ್ಬುಗೈರಿಕಮ್| ಶಾಲಿತಡುಲತೋಯೇನ ಪಿಬೇದ್ವಾ ಸಸಿತಾಮಧು|| ಮಧೂಕಮಧುಕದ್ರಾಕ್ಷಾಕಮಲಾಮಲಕಾಮ್ಬುದಮ್| ಸಸಾರಿವಾಪರೂಷಾಖ್ಯಂ ಮೂರ್ವಾಂ ವಾ ಮಾಕ್ಷಿಕಾನ್ವಿತಾಮ್|| ಮಧುಕಂ ಸಾತ್ಮಗುತ್ಪಂ ವಾ ಶೀತಂ ಧಾತ್ರೀರಸೇನ ವಾ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕಫಜಾಯಾಂ ಛರ್ದ್ಯಾಂ ನಿಮ್ಬಾದಿಭಿರ್ಯುಕ್ತೇನ ಕೋಷ್ಣಜಲೇನ ವಮೇತ್| ದುರ್ಬಲಂ ಚ ನರಮುಪವಾಸಯೇತ್| ಆರಗ್ವಧಾದಿನಿರ್ಯೂಹಂ ಶೀತಂ ಕ್ಷೌದ್ರಾನ್ವಿತಂ ಪಿಬೇತ್| ಬಹೂನ್ ವಾರಾನ್ ಛರ್ದಿಘ್ನೌಷಧಭಾವಿತೈರ್ಯವೈರ್ಮನ್ಥಾನ್ ಪಿಬೇತ್| ಕಫಘ್ನಮನ್ನಂ ಹೃದ್ಯಂ ಚ ಭುಕ್ತಂ ಸದ್ವಮಿಂ ಜಯೇತ್| ರಾಗಾಃ ಸಕುಠೇರಕಭೂಸ್ತೃಣಾ ವಮಿಂ ಜಯನ್ತಿ ಪೀತಾಃ| ಮನಃಶಿಲಾದಿಕಂ ಬೀಜಪೂರಕರಸೇನ ಸಕ್ಷೌದ್ರೇಣ ವಮಿಂ ಜಯೇತ್| ಕಪಿತ್ಥಸ್ಯ ವಾ ರಸೇನ ಮಾಕ್ಷಿಕಾನ್ವಿತೇನ ಮನಃಶಿಲಾದಿಕಂ ಲೀಢಂ ವಮಿಂ ಜಯೇತ್| ಕಪಿತ್ಥಂ ವಾ ಸತ್ರಿಕಟುಕಂ ಮಧುನಾ ಖಾದೇತ್| ಧನ್ವಯವಾಸಂ ವಾ ಮಧುನಾ ಲಿಹ್ಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಕಫಚ್ಛರ್ದ್ಯೌಷಧಮಾಹ-ಕಫಜಾಯಾಮಿತಿ| ಪಿಣ್ಡೀತೋ-ಮದನಃ| ಉಪವಾಸಮಾಹ-ದುರ್ಬಲಂ ಚೋಪವಾಸಯೇದಿತಿ| ದುರ್ಬಲಂ-ವಮನಾಸಮರ್ಥಮ್| ಶಮನಮಾಹ-ಆರರಗ್ವಧಾದಿನಿರ್ಯೂಹಮಿತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಚಿ. ಅ. ೮)- " ತ್ರಿಫಲಾಕಣಚವ್ಯಾದ್ವಾ ಪೇಯಾಂ ಪತ್ರೈಃ ಕರಞ್ಜಜೈಃ|" ಇತಿ| ತ್ರಿಫಲಾದಿಭ್ಯಃ ವ್ಕಾಥಂ ಸಕ್ಷೌದ್ರಮ್, ಕರಞ್ಜಪತ್ರಪೇಯಾಂ ವಾ ಸಕ್ಷೌದ್ರಾಮ್| ಅನ್ಯದಾಹ-ಮನ್ಥಾನ್ ಯವೈರ್ವೇತಿ| ಭೋಜನಮಾಹ-ಕಫಘ್ನಮನ್ನಮಿತಿ| ಶಮನಮಾಹ-ಲೀಢಮಿತಿ| ಅನ್ಯದಾಹ-ಖಾದೇದಿತಿ| ಅನ್ಯದಾಹ-ಮಧುನಾ ವೇತಿ| ಅನ್ಯದಾಹ-ಲಿಹ್ಯಾದಿತಿ| ಚೋಚಂ-ಲವಙ್ಗತ್ವಕ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಚಿ. ಅ. ೮)- " ಸಮುಸ್ತಾಂ ಮಧುನಾ ಶೃಙ್ಗೀಂ ಕೋಲಾಮ್ಲಂ ವಾ ಸಜಾಮ್ಬವಮ್| ತದ್ವದ್ವಿಡಙ್ಗತ್ರಿಫಲಂ ವಿಡಙ್ಗಪರಿಪೇಲವಮ್||" ಇತಿ| ಯೋಗರತ್ನೇ-"ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ಧಾತ್ರೀಫಲಂ ಲಾಕ್ಷಾಂ ಶರ್ಕರಾಂ ಚ ಪಲೋನ್ಮಿತಾಮ್| ದತ್ವಾ ಮಧು ಪಲಂ ಚಾತ್ರ ಕುಡವಂ ಸಲಿಲಸ್ಯ ಚ|| ವಾಸಸಾ ಗಾಲಿತಂ ಪೀತಂ ಹನ್ತಿ ಛರ್ದಿಂ ತ್ರಿದೋಷಜಾಮ್|| ಸಾರಿವೋಶೀರಮಧುಕಕುಸ್ತುಮ್ಬರುಫಲಾನಿ ಚ| ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಶ್ರಾವ್ಯಜಲಂ ದೇಯಂ ಮಧುನಾ ಛರ್ದಿನಾಶನಮ್|| ಕೃತಂ ಗುಡೂಚ್ಯಾ ವಿಧಿವತ್ಕಷಾಯಂ ಹಿಮಸಂಜ್ಞಿತಮ್| ತಿಸೃಷ್ವಪಿ ಭವೇತ್ಪಥ್ಯಂ ಮಾಕ್ಷಿಕೇಣ ಸಮನ್ವಿತಮ್|| ಕಪಿತ್ಥರಸಸಂಯುಕ್ತಾಂ ಪಿಪ್ಪಲೀಂ ಮಾಕ್ಷಿಕಾನ್ವಿತಾಮ್| ಮುಹುರ್ಮುಹುರ್ನರೋ ಲೀಢ್ವಾ ಛರ್ದಿಭ್ಯಃ ಪ್ರತಿಮುಚ್ಯತೇ|| ಧಾತ್ರೀಮುಸ್ತಕಚೂರ್ಣಂ ತು ಮಧುನಾ ಪರಿಮಿಶ್ರಿತಮ್| ಪ್ರಲಿಹನ್ ಪ್ರಾತರುತ್ಥಾಯ ಛರ್ದ್ಯತೇ ಸುಖಮಾಪ್ನುಯಾತ್|| ಪ್ರಿಯಙ್ಗುಚನ್ದನೋಶೀರಶತಪುಷ್ಪಾಯವೈಃ ಸಮೈಃ| ಕಲ್ಕಂ ಸಮುಸ್ತಕಂ ಲಿಹ್ಯಾಚ್ಛರ್ದಿಘ್ನಂ ಮಧುಸಂಯುತಮ್|| ಕುಷ್ಠಂ ನಾಗರಸಮ್ಮಿಶ್ರಂ ಲಿಹ್ಯಾಚ್ಚೂರ್ಣಂ ಸಮಂ ತತಃ| ಪ್ರಾತರುತ್ಥಾಯ ತೋಯೇನ ಛರ್ದ್ಯಾಮಯಹರಂ ಪರಮ್|| ಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಂ ಚನ್ದನೋಪೇತಂ ಸಮ್ಯಕ್ಕ್ಷೀರಪ್ರಪೇಷಿತಮ್| ತೇನೈವಾಲೋಡ್ಯ ಪಾತವ್ಯಂ ರುಧಿರಚ್ಛರ್ದಿನಾಶನಮ್|| ಮಾತುಲುಙ್ಗರಸೋ ಲಾಜಾಶರ್ಕರಾಮಧುಸಂಯುತಃ| ಪಿಪ್ಪಲೀಚೂರ್ಣಸಂಯುಕ್ತಃ ಶ್ರೇಷ್ಠಶ್ಚ್ಛರ್ದಿನಿವಾರಣಃ|| ಜಾತ್ಯಾ ರಸಃ ಕಪಿತ್ಥಸ್ಯ ಪಿಪ್ಪಲೀಮರಿಚಾನ್ವಿತಃ| ಕ್ಷೌದ್ರೇಣ ಯುಕ್ತಃ ಶಮಯೇಲ್ಲೇಹೋಽಯಂ ಛದ್ರಿಮುಲ್ಬಣಾಮ್|| ಸೌವರ್ಚಲಮಜಾಜ್ಯಶ್ಚ ಶರ್ಕರಾ ಮರಿಚಾನಿ ಚ| ಕ್ಷೌದ್ರೇಣ ಸಂಯುತಂ ಚುರ್ಣಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ಛರ್ದಿನಿವಾರಣಮ್|| ವಿದಲಾನಿ ಚ ಮುದ್ಗಾನಾಂ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಶ್ಚೈವ ಕುಟ್ಟಿತಾಃ| ಪ್ರಸ್ತ್ರುತಂ ಸಲಿಲಂ ಪೇಯಂ ಛರ್ದ್ಯಾಂ ಮಧುಸಮನ್ವಿತಮ್| ಜಬ್ವಾಮ್ರಸಾರೋ ಮುಸ್ತಂ ಚ ಮಾಚೀದ್ರಾಕ್ಷಾ (?) ಚ ಸಾಧಯೇತ್| ಕಷಾಯೋ ಮಧುಸಂಯುಕ್ತಃ ಪೇಯಶ್ಚ್ಛರ್ದಿತೃಷಾಪಹಃ|| ಫಲ್ಗುಪ್ರವಾಲಂ ಮರಿಚಂ ಮಧುಕಂ ನೀಲಮುತ್ಪಲಮ್| ಕ್ಷುಣ್ಣಂ ಶೀತಕಷಾಯೋಽಯಂ ತೃಷ್ಣಾಚ್ಛರ್ದಿನಿವಾರಣಃ|| ಏತೈರೇವೌಷಧೈಃ ಸಿದ್ಧಾಂ ಲಾಜಪೇಯಾಂ ಪಿಬೇನ್ನರಃ| ಸಶರ್ಕರಾಂ ಮಧುಯುತಾಮ್ ತೃಷ್ಣಾಚ್ಛರ್ದಿನಿವಾರಿಣೀಮ್|| ಅರ್ಧೋದಕಂ ನಿಷೇವೇತ ಮಾಕ್ಷಿಕೇಣಾಥವಾ ಪಯಃ| ತುಷ್ಣಾಛರ್ದಿಪ್ರಶಮನಂ ಜಾಙ್ಗಲಂ ರಸಮೇವ ವಾ|| ಕ್ಷೀರಿಣಾಂ ಚೈವ ವೃಕ್ಷಾಣಾಂ ಶುಙ್ಗಾನ್ ಲಿಹ್ಯಾತ್ಸುಕುಟ್ಟಿತಾನ್| ಪಿಪ್ಪಲೀಮಧುಸಂಯುಕ್ತಾನ್ ತೃಷ್ಣಾಛರ್ದಿನಿವಾರಣಾನ್||" ಇತಿ| [ಸಿದ್ಧಸಾರೇ (ಛರ್ದ್ಯಧಿಕಾರೇ ಶ್ಲೋ. ೨೨)]-" ಲಾಜಾಕಪಿತ್ಥಮಧುಮಾಗಧಿಕೋಷಣಾನಾಂ ಕ್ಷೌದ್ರಾಭಯಾತ್ರಿಕಟುಧಾನ್ಯಕಜೀರಕಾಣಾಮ್| ಪಥ್ಯಾಮೃತಾಮರಿಚಮಾಕ್ಷಿಕಪಿಪ್ಪಲೀನಾಂ ಲೇಹಾಸ್ತ್ರಯಃ ಸಕಲವಮ್ಯರುಚಿಪ್ರಶಾನ್ತ್ಯೈ|| ಏಲಾಲವಙ್ಗಗಜಕೇಸರಕೋಲಮಜ್ಜಾಲಾಜಾಪ್ರಿಯಙ್ಗುಘನಚನ್ದನಪಿಪ್ಪಲೀನಾಮ್| ಚೂರ್ಣಾನಿ ಮಾಕ್ಷಿಕಸಿತಾಸಹಿತಾನಿ ಲೀಢ್ವಾಛರ್ದಿಂ ನಿಹನ್ತಿ ಕಫಮಾರುತಪಿತ್ತಜಾತಾಮ್|" "ಲಾಜಸೈನ್ಧವಸಂಯುಕ್ತಮಾಮ್ರಬೀಜಂ ಸಮಾಲಿಹೇತ್| ಮಧುನಾ ಛರ್ದಿನಾಶಾಯ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಸುಖಮವಾನ್ಪುಯಾತ್||" (ವಙ್ಗ. ಛರ್ದ್ಯ. ಶ್ಲೋ. ೪೯)- "ಅಶ್ವತ್ಥವಲ್ಕಲಂ ಶುಷ್ಕಂ ದ್ಗ್ಧ್ವಾ ನಿರ್ವಾಪಿತಂ ಜಲೇ| ತಜ್ಜಲಂ ಪಾನಮಾತ್ರೇಣ ಛರ್ದಿಂ ಜಯತಿ ದುಸ್ತರಾಮ್||" "ವಿಜಯಾತಿವಿಷಾವ್ಕಾಥಶ್ಛರ್ದಿಹೃಚ್ಛೂಲನಾಶನಃ||" (ವಙ್ಗ. ಛರ್ದ್ಯ. ಶ್ಲೋ. ೫೭)- " ಆಮ್ರಾಸ್ಥಿಬಿಲ್ವನಿರ್ಯೂಹಃ ಪೀತಃ ಸಮಧುಶರ್ಕರಃ| ನಿಹನ್ಯಾಚ್ಛರ್ದ್ಯತೀಸಾರಂ ವೈಶ್ವಾನರ ಇವಾಹುತಿಮ್||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ದ್ವಿಷಾರ್ಥಜಾ ಛರ್ದಿರ್ಮನಸೋಽನುಕೂಲೋಪಚಾರೇಣ ಶಾಮ್ಯತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ದ್ವಿಷ್ಟಾರ್ಥಛರ್ದ್ಯೌಷಧಮಾಹಅನುಕೂಲೋಪಚಾರೇಣೇತಿ|-

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕೃಮಿಭ್ಯೋ ಜಾತಾ ಛರ್ದಿಃ ಕೃಮಿಹೃದ್ರೋಗಗದಿತೈರೌಷಧೈಃ ಶಮಂ ಯಾತಿ| ನ ಕೇವಲಂ ಕೃಮಿಜಾ ಛರ್ದಿರೇವ ಶಮಂ ಯಾತಿ| ಯಥಾಸ್ವಂ ಪರಿಶೇಷಾ ಅಪ್ಯಾಮಯಾಃ-ಕೃಮಿಹೃದ್ರೋಗಕೃತಾಃ, ತೇಽಪಿ ಕೃಮಿಹೃದ್ರೋಗಗದಿತೈರ್ಭೇಷಜೈಃ ಶಮಂ ಯಾನ್ತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಕೃಮಿರ್ಚ್ಛರ್ದ್ಯೌಷಧಮಾಹ-ಕ್ರಿಮಿಜಾ ಇತಿ| ತೃಷ್ಣಾ (ಶೇಷ) ಚ್ಛರ್ದ್ಯಾಮಯಾದೀನಾಮೌಷಧಮಾಹ-ಯಥಾಸ್ವಂ ಪರಿಶೇಷಾಶ್ಚೇತಿ| ಯಥಾಸ್ವಂ-ಕಾರಣಭೂತರೋಗಾನುಸಾರೇಣ ಅನುಬನ್ಧಿದೋಷಾನುಸಾರೇಣ ವಾ| ಪರಿಶೇಷಾಃ-ಉಕ್ತೇಭ್ಯೋನ್ಯಾಃ| ಛರ್ದ್ಯುಪದ್ರವಾಣಾಮೌಷಧಮಾಹ-ತತ್ಕೃತಾಶ್ಚೇತಿ| ತತ್ಕೃತಾಃ-ಛರ್ದಿಕೃತಾಃ| ತಥಾ-ಯಥಾಸ್ವಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ಛರ್ದಿಪ್ರಸಙ್ಗೇನ-ಅನುಬನ್ಧೇನ, ಯೋ ಧಾತುಕ್ಷಯಃ ತಸ್ಮಾದ್ಧೇತೋರ್ಮಾತರಿಶ್ವಾ ಅವಶ್ಯಂ ಕೋಪಮಾಯಾತಿ| ಅತೋ ಹೇತೋರ್ವಮನಾತಿಯೋಗಪ್ರೋಕ್ತಂ ವಿಧಿಂ ಸ್ತಮ್ಭನಂ ಬೃಂಹಣಂ ಚ ಕುರ್ಯಾತ್, ನ ಪುನಸ್ತದುಕ್ತಮನ್ಯಂ ವಿಧಿಮ್| ಇನ್ದ್ರವಜ್ರಾವೃತ್ತಮ್| ತಥಾ, ಸರ್ಪಿರ್ಗುಡಾದಯೋ ದೋಷದೂಷ್ಯಾನುರೋಧತೋ ಯಥಾಕಾಲಮುಪಯುಕ್ತಾಶ್ಛರ್ದಿಂ ಪ್ರಸಕ್ತಾಂ ಶಮಯನ್ತಿ| ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತಮ್| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ(?)ಚೋಕ್ತಮ್ (ಹೃ.ಕ.ಅ.೩/೨೫)-"ಅಞ್ಜನಂ ಚನ್ದನೋಶೀರಮಜಾಸೃಕ್ಶರ್ಕರೋದಕಮ್| ಲಾಜಚೂರ್ಣೈಃ ಪಿಬೇನ್ಮನ್ಥಮತಿಯೋಗಹರಂ ಪರಮ್||" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಪ್ರಸಕ್ತಚ್ಛರ್ದ್ಯೌಷಧಮಾಹ-ಛರ್ದಿಪ್ರಸಙ್ಗೇನೇತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಚಿ. ಅ. ೭)- "ತ್ವರಮಾಣೋ ಜಯೇಚ್ಛರ್ದಿಂ ಪ್ರಸಕ್ತಾಮನುಬನ್ಧನೀಮ್| ಕೋಷ್ಠಾಶ್ರಯಾ ಮಹಾಮರ್ಮಪೀಡಾಕರತರಾ ಹಿ ಸಾ|| ನ ಚಾನ್ನೇನ ವಿನಾ ಕಾಯಸ್ತನ್ಮಯೋ ವರ್ತತೇಽಪಿ ಚ| ಧಾತುಕ್ಷಯೋಽತಿವಮಥೌ ಸಮೀರಣಸಮೀರಣಾತ್|| ನಿಯತಂ ಜಾಯತೇ ತಸ್ಮಾದ್ದ್ರುತಮತ್ರ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್ ಧಾನ್ವನ್ತರಂ ತ್ರ್ಯೂಷಣಂ ವಾ ದೋಷದೇಹಾನುರೋಧತಃ||" ಇತಿ| ಇತಿ ಹೇಮಾದ್ರಿಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದಸಾಯನೇ| ಛರ್ದಿಪ್ರಕರಣಂ ನಾಮ ಸಾಮಸ್ತ್ಯೇನ ನಿರೂಪಿತಮ್||

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಾತಜೇ ಹೃದ್ರೋಗೇ ತೈಲಂ ಸುಖೋಷ್ಣಂ-ಕಿಞ್ಚಿದುಷ್ಣಂ, ಪಿಬೇತ್| ಕಿಮ್ಭೂತಮ್ ? ಮಸ್ತುಸೌವೀರತಕ್ರಾಣಿ ವಿದ್ಯನ್ತೇ ಯಸ್ಮಿಂಸ್ತದೇವಮ್| ತಥಾ ಸಹ ಬಿಡಲವಣೇನ ಸಬಿಡಂ, ಗುಲ್ಮಾದಿಜಿತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅಥಹೃದ್ರೋಗಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ತತ್ರ ವಾತಜೌಷಧಮಾಹ-ಹೃದ್ರೋಗ ಇತಿ| ಸೌವೀರಂ-ಕಾಞ್ಜಿಕಮ್| ಮಸ್ತ್ವಾದಿತ್ರಯಂ ದ್ರವ್ಯಮ್| ಬಿಡಂ ಕಲ್ಕಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಲವಣೈಃ-ಪಞ್ಚಭಿಃ ಸೈನ್ಧವಾದಿಭಿಃ, ಗೋಮೂತ್ರೇಣ ಕಾಞ್ಜಿಕೇನ ಚ ತೈಲಂ ಸಾಮಾನ್ಯಪರಿಭಾಷಯಾ ಪಕ್ವಂ ತಥಾಗುಣಂ-ಗುಲ್ಮಾದಿಜಿತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅನ್ಯದಾಹ-ತೈಲಮಿತಿ| ಅಮ್ಲಂ-ಕಾಞ್ಜಿಕಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಬಿಲ್ವಾದೀನಿ ಜಲೇ ಪಕ್ತ್ವಾ ತಸ್ಮಿನ್ ಜಲೇ ಕ್ವಾಥೀಭೂತೇ ತೈಲಂ ಪಚೇತ್| ತತ್ತೈಲಂ ನಸ್ಯೇ ಪಾನೇಽನುವಾಸನೇ ಚ ವಿನಿಯೋಜಯೇತ್| ತಚ್ಚ ಪೂರ್ವಸಮಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅನ್ಯದಾಹ-ಬಿಲ್ವಮಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶುಣ್ಠ್ಯಾದಿಭಿಃ ಪಕ್ವಂ ಚ ಘೃತಂ ಪಾರ್ಶ್ವಹೃದ್ರುಜಾದಿಜಿತ್| ವಯಸ್ಥಾ-ಆಮಲಕೀ| ಕಾಯಸ್ಥಾ-ಕಾಕೋಲೀ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಘೃತಮಾಹಶುಣ್ಠೀಕಯಸ್ಥಾಲವಣವವಯಸ್ಥಾಹಿಙ್ಗುಪೌಷ್ಕರೈರಿತಿ| ಕಯಸ್ಥಾ-ತುಲಸೀ| ವಯಸ್ಥಾ-ಗುಡೂಚೀ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸೌವರ್ಚಲಸ್ಯ ಪಲದ್ವಯೇ ಪಥ್ಯಾಪಞ್ಚಾಶದ್ಯುಕ್ತೇ ಸಾಧಿತೋ ಘೃತಪ್ರಸ್ಥೋ ಹೃದ್ರೋಗಾದಿಜಿತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅನ್ಯದಾಹ-ಸೌವರ್ಚಲಸ್ಯೇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಚೂರ್ಣಮಾಹ-ದಾಡೀಮಮಿತಿ| ಅಪತನ್ತ್ರಕೋ-ವಾತವ್ಯಾಧಿನಿದಾನೋಕ್ತಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪುಷ್ಕರಾಹ್ವಾದಯಃ ಕಲ್ಕೀಕೃತಾಃ-ಪಿಷ್ಟಾಃ, ತಥಾ ಘೃತಾದಿಯುಕ್ತಾಃ ಪೀತಾ ವಿಕರ್ತಿಕಾಶೂಲಹರಾಃ| ವಿಕರ್ತಿಕಾ-ಹೃದಯಸ್ಯಾವರ್ತಚ್ಛೇದನಿಕಾ ಇವ ರುಗ್ವಿಶೇಷಃ| ಹೃದ್ರೋಗಪ್ರಸಙ್ಗಾದೇತಚಿಕಿತ್ಸಾಽಪ್ಯುಕ್ತಾ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅನ್ಯದಾಹ ಪುಷರಾಹ್ವೇತಿ| ವಿಕರ್ತಿಕಾಶೂಲಂ-ಹೃದಯಚ್ಛೇದನಮಿವ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕ್ವಾಥಶ್ಚ ಕೋಷ್ಣೋ ಯವಾನ್ಯಾದಿಭಿರ್ದೇವದಾರುಸಹಿತೈಸ್ತದ್ಗುಣೋ ವಿಕರ್ತಿಕಾಶೂಲಹರಃ| ಔಷಧಂ-ಶುಣ್ಠೀ| ಬೀಜಹ್ವಃ-ಬೀಜಸಾರಮ್, ಬೀಜಪೂರಕಮಿತ್ಯನ್ಯೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಕ್ವಾಥಮಾಹ-ಕ್ವಾಥ ಇತಿ| ಔಷಧಂ-ಶುಣ್ಠೀ| ಪೂತೀಕರಞ್ಜಃ| ಬೀಜಾಹ್ವೋ-ಬೀಜಪೂರಃ| ಯವಾನ್ಯಾದಿಭಿಃ ಸಹ ಪೇಯಃ| ಸಃ-ಕ್ವಾಥಃ, ಪೂತ್ಯಾದಿಭಿಃ ಕೃತಃ| ವಙ್ಗಸೇನೇ (ಹೃದಯರೋಗಾಧಿಕಾರೇ ಶ್ಲೋ. ೧೦)- "ಕ್ವಾಥಃ ಕೃತಃ ಪೌಷ್ಕರಮಾತುಲುಙ್ಗಪಲಾಶಪೂತೀಕಶಠೀಸುರಾಹ್ವೈಃ| ಸ ನಾಗರಾಜಾಜಿವಚಾಯವಾಭಿಃ ಸಕ್ಷಾರ ಉಷ್ಣೋ ಲವಣಶ್ಚ ಪೇಯಃ||" ಇತಿ ವಚನಮೂಲೇಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪಞ್ಚಕೋಲಾದಿಕಂ ವಾರುಣ್ಯಾ-ಪ್ರಸನ್ನಯಾ ಸುರಯಾ, ಕಲ್ಕಿತಂಪಿಷ್ಟಂ, ಯಮಕೇ ಭೃಷ್ಟಂ ಸೈನ್ಧವಯುತಂ ಹೃದಾದಿಶೂಲೇಷು ಗುಲ್ಮಾದಿಷು ಚ ಖಾದೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಚೂರ್ಣಮಾಹ-ಪಞ್ಚಕೋಲೇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಇಹ-ವಾತಜೇ ಹೃದ್ರೋಗೇ, ಸ್ವೇದಾಶ್ಚ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಹಿತಾಃ| ಘೃತಾನಿ ಪಕ್ವಾನಿ ವಾ (ಚ)|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾವಾಹ-ಸ್ನಿಗ್ಧಾಶ್ಚೇತಿ| ಘೃತಾನಿ ಸ್ನೇಹನಾರ್ಥಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತೃಷಿ ಸತ್ಯಾಂ ಹ್ರಸ್ವೇನ ಪಞ್ಚಮೂಲೇನ ಶುಣ್ಠ್ಯಾ ವಾ ಸಾಧಿತಂ ಜಲಂ ಪಿಬೇತ್| ವಾರುಣೀಮಣ್ಡಂ ವಾ ದಧಿಮಣ್ಡಂ ವಾ ಪಿಬೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಪಾನಪಞ್ಚಕಮಾಹ-ಲಘುನೇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಆಯಾಮಃ-ಆಕ್ಷೇಪಃ, ಸಹ ಆಯಾಮಾದಿಭಿರ್ವರ್ತತೇ ಯದ್ ಹೃದಯಂ ತಸ್ಮಿಂಸ್ತಥಾವಿಧೇ ಹೃದಿ ತಥಾ ಮಾರುತದೂಷಿತೇ ಸತಿ ಕ್ರಿಯೈಷಾಚಿಕಿತ್ಸೇಯಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಉಕ್ತಾನಾಮೌಷಧಾನಾಂ ವಿಷಯಮಾಹ-ಸಾಯಾಮಸ್ತಮ್ಭಶೂಲಾಮ ಇತಿ| ಆಯಾಮಃ-ಆಕರ್ಷಣಮಿವ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸದ್ರವಾಯಾಮಪ್ರಮೋಹೇ ಪುನಃ ಹೃದಿ ಮಾರುತದೂಷಿತೇ ರಸಾಸ್ತಿತ್ತಿರ್ಯಾದಿಜಾಃ| ಸ್ನೇಹಾದ್ಯಾಃ-ಬಹುಸ್ನೇಹಾಃ, ಹಿತಾಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ವಿಷಯಾನ್ತರಭೇಷಜಮಾಹ-ಸದ್ರವಾಯಾಮಪ್ರಮೋಹೇ ತ್ವಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸಹೃದ್ರೋಗೋ ನರೋ ಬಲಾತೈಲಂ ಪಿಬೇತ್| ಸುಕುಮಾರಕಂ ವಾ-ಪ್ರಮೇಹೋಕ್ತಂ ಘೃತಂ, ಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಂ ಚ ತಚ್ಛತಪಾಕಂ ಚ ಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಶತಪಾಕಂ-ಶತಕೃತ್ವಃ ಪಕ್ವಂ ತತ್ತೈಲಂ ವಾತಶೋಣಿತೋಕ್ತಂ (ಹೃ.ಚಿ.ಅ.೨೨/೪೧) ಪಿಬೇತ್| ಮಹಾಸೇನ್ಹಂ ತಥೋತ್ತಮಂ ಪಿಬೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಸ್ನೇಹಚತುಷ್ಕಮಾಹ-ಬಲಾತೈಲಮಿತಿ| ಬಲಾತೈಲಂಶಾರೀರಕೇ ಗರ್ಭವ್ಯಾಪದ್ಯುಕ್ತಮ್ (ಹೃ. ಶಾ.ಅ. ೨/೪೭) , ವಾತರಕ್ತೋಕ್ತಂ ವಾ ಬಲಾಕಷಾಯಕಲ್ಕಾಭ್ಯಾಂ ಶತಂ ಸಹಸ್ರಂ ವಾ ವಾರಾಭ್ಯಕ್ತಮ್ (ಹೃ. ಚಿ. ಅ. ೨೨/೪೫)| ಸುಕುಮಾರಕಂ-ವೃದ್ಧ್ಯುಕ್ತಂ ಘೃತೈರಣ್ಡತೈಲಯಮಕಮ್ (ಹೃ. ಚಿ. ಅ. ೧೩/೪೧) , ತೈಲಮೇವ ವಾ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೋಕ್ತರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಣಿ ಸಙ್ಗೃಹೀತಮ್| ಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಶತಪಾಕಂ-ಯಷ್ಟೀಮಧುಕಲ್ಕಕಷಾಯಾಭ್ಯಾಂ ಶತಂ ವಾರಾನ್ ಪಕ್ವಮ್| ಉತ್ತಮಂ ಮಹಾಸ್ನೇಹಂ-ವಾತವ್ಯಾಧ್ಯುಕ್ತಮಪನ್ತ್ರಕೇ (ಹೃ. ಚಿ. ಅ. ೨೧/೨೮)|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ರಾಸ್ನಾದಿಭಿಃ ಕಲ್ಕೀಕೃತೈರ್ಮಹಾಸ್ನೇಹಂ ದಧಿಪಾದಂ ವಿಪಾಚಯೇತ್| ದಧಿಪಾದಂ ಚ ದಘ್ನಃ ಪಾದಃ-ಚತುರ್ಥಭಾಗಪ್ರಮಾಣೋ, ಯಸ್ಮಿಂಸ್ತಥಾಭೂತಮ್| ತಥಾ, ಅಮ್ಲೈಃ-ಕಾಞ್ಜಿಕಾದಿಭಿಃ, ಲಾಭತೋ-ಯಥಾಲಾಭಮ್| ಅನಯೈವ ಕಲ್ಪನಯಾ ಸಃ-ಮಹಾಸ್ನೇಹೋ, ನಿಷೇವಿತಸ್ತರ್ಪಣೋ ಬೃಂಹಣೋ ಬಲ್ಯೋ ವಾತಹೃದ್ರೋಗಘ್ನಶ್ಚ ಸ್ಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಮಹಾಸ್ನೇಹಾನ್ತರಮಾಹ-ರಾಸ್ನಾಜೀವಕೇತಿ| ದಧಿಪಾದಂ-ಪಾದಾಂಶೇನ ದಧ್ನಾ ಯುಕ್ತಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ದೀಪ್ತೇಽಗ್ನೌ ಸತಿ ವಾತಹೃದ್ರೋಗೇ ಸದ್ರವಾಯಾಮೇ ಸಹ ದ್ರವೇಣ-ಕಮ್ಪನೇನ, ಆಯಾಮೇನ ಚ ವರ್ತತೇ ಯಸ್ತಸ್ಮಿಂಸ್ತಥಾಭೂತೇ ಕ್ಷೀರಾದಿ ಹಿತಮ್| ಔದಕಾಮಿಷಂ-ಮತ್ಸ್ಯಾದಿಮಾಂಸಮ್, ಆನೂಪಾಮಿಷಂ-ಗ್ರಾಮ್ಯವರಾಹಾದಿಜಂ ಮಾಂಸಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ವಿಷಯಾನ್ತರಭೇಷಜಮಾಹ-ದೀಪ್ತೇಽಗ್ನಾವಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಾತಹೃದ್ರೋಗಂ ಮುಕ್ತ್ವಾಽನ್ಯೇಷು-ಶೇಷೇಷು, ಚತುರ್ಷು ಹೃದ್ರೋಗೇಷ್ವೇತಾನಿ-ಕ್ಷೀರಾದೀನಿ, ವರ್ಜ್ಯಾನಿ-ನ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಾನಿ| ನ ಕೇವಲಮೇಷ್ವೇತಾನಿ ವರ್ಜ್ಯಾನಿ, ಯಾವತ್ಸ್ತಮ್ಭಜಾಡ್ಯಾಮಸಂಯುಕ್ತೇ ವಾತಿಕೇಽಪಿ ಹೃದ್ರೋಗ ಏತಾನಿ ವರ್ಜ್ಯಾನಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಹೃದ್ಗೋಗಾನ್ತರೇ ಕ್ಷೀರಾದೀನಿ ನಿಷೇಧತಿ-ಏತಾನ್ಯೇವೇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತಸ್ಮಿನ್-ವಾತಿಕೇ ಹೃದ್ರೋಗೇ, ಕಫಾನುಬನ್ಧೇ ತು ಸತಿ ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಾಂ ಕ್ರಿಯಾಂ ಸೇವೇತ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಸಕಫೇ ವಾತಹೃದ್ರೋಗೇ ಭೇಷಜಮಾಹ-ಕಫಾನುಬನ್ಧ ಇತಿ| ಯೋಗರತ್ನೇ-" ನಾಗರಂ ವಾ ಪಿಬೇದುಷ್ಣಂ ಕಷಾಯಂ ವಹ್ನಿವರ್ಧನಮ್| ಕಾಸಶ್ವಾಸಾನಿಲಹರಂ ಶೂಲಹೃದ್ರೋಗನಾಶನಮ್|| ಪಾಠಾಂ ವಚಾಂ ಯವಕ್ಷಾರಮಭಯಾಮಮ್ಲವೇತಸಮ್| ದುರಾಲಭಾಂ ಚಿತ್ರಕಂ ಚ ತ್ರ್ಯೂಷಣಂ ಲವಣತ್ರಯಮ್|| ಶಠೀ ಪುಷ್ಕರಮೂಲಂ ಚ ತಿತ್ತಿಡೀಕಂ ಸದಾಡಿಮಮ್| ಮಾತುಲುಙ್ಗ್ಯಾಶ್ಚ ಮೂಲಾನಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಚೂರ್ಣಾನಿ ಕಾರಯೇತ್|| ಸುಖೋದಕೇನ ಮದ್ಯೈರ್ವಾ ಚೂರ್ಣಾನ್ಯೇತಾನಿ ಪಾಚಯೇತ್| ಅರ್ಶಃ ಶೂಲಂ ಸಹೃದ್ರೋಗಂ ಗುಲ್ಮಂ ಚಾಪಿ ವ್ಯಪಿಹತಿ||" ಇತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಚಿ. ಅ. ೮.)- "ತ್ರ್ಯೂಷಣಂ ತ್ರಿಫಲಾ ಪಾಠಾ ಮಧೂಕಂ ಮಧುಕಂ ತ್ರುಟೀ| ಪಞ್ಚಮೂಲಂ ಲಘು ಬಲೇ ಮೇದೇ ವೃದ್ಧಿಃ ಶತಾವರೀ|| ಕಣ್ಡೂಕರೀ ತಾಮಲಕೀ ಜೀವಕಶ್ಚಾಕ್ಷಸಮ್ಮಿತೈಃ| ತೈಃ ಪಚೇತ್ಸರ್ಪಿಷಃ ಪ್ರಸ್ಥಂ ದಧ್ನಃ ಪ್ರಸ್ಥೇನ ಮಾಹಿಷಾತ್|| ಯುಕ್ತಂ ಸಿದ್ಧಂ ಚ ಮಧುನಾ ತನ್ನಿಹನ್ತಿ ನಿಷೇವಿತಮ್| ಹೃತ್ಪಾಣ್ಡುಗ್ರಹಣೀಪಾರ್ಶ್ವಶ್ವಾಸಕಾಸಹಲೀಮಕಾನ್||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪೈತ್ತೇ ಹೃದ್ರೋಗೇ ದ್ರಾಕ್ಷೇಕ್ಷುನಿರ್ಯಾಸಾದಿಯುಕ್ತೋ ವಿರೇಕೋ ಹೃದ್ಯಃ ಸ್ಯಾತ್| ಶುದ್ಧೇ ಸತ್ಯನನ್ತರಂ ಕ್ರಮಃ ಪಿತ್ತಹಾ ಸ್ಯಾತ್, ಸ ತು ಪೇಯಾದಿಕಃ ಕಾರ್ಯಃ| ಕ್ಷತೇ ಪಿತ್ತಜ್ವರೇ ಚ ಯಾ ಬಹಿರನ್ತಶ್ಚ ಶುದ್ಧಿರುಕ್ತಾ ಸಾ ಚಾತ್ರ ಕಾರ್ಯಾ| ಕಟುಕೀಮಧುಕಕಲ್ಕಂ ಶರ್ಕರಾನ್ವಿತಮಮ್ಭಸಾ ಪಿಬೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಪಿತ್ತಹೃದ್ರೋಗಸ್ಯೌಷಧಮಾಹ-ಪೈತ್ತೇ ಇತಿ| ವಿರೇಚಃತ್ರಿವೃಚ್ಚೂರ್ಣಃ| ವಿರೇಚಕಾನನ್ತರಂ ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮಮಾಹ-ಕ್ರಮಃ ಶುದ್ಧೇ ಚ ಪಿತ್ತಹೇತಿ| ಪಿತ್ತಹಾ-ಪಿತ್ತಘ್ನೈಃ ಕೃತಃ| ಅತಿದೇಶಮಾಹ-ಕ್ಷತಪಿತ್ತಜ್ವರೋಕ್ತಂ ಚೇತಿ| ಪರಿಮಾರ್ಜನಂ-ಶೋಧನಮ್, ಬಾಹ್ಯಂ ಪರಿಷೇಕೇಣ, ಅನ್ತರ್ವಿರೇಕೇಣ| ಔಷಧಾನ್ತರಮಾಹ-ಕಟ್ವೀಮಧುಕಕಲ್ಕಮಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶ್ರೇಯಸ್ಯಾದಿಭಿಃ ಸಾಧಿತಂ ಕ್ಷೀರಾನ್ವಿತಂ ಮಾಹಿಷಂ ಸರ್ಪಿಃ ಪಿತ್ತಹೃದ್ರೋಗಘ್ನಮ್| ಶ್ರೇಯಸೀ-ಹಸ್ತಿಪಿಪ್ಪಲೀ| ಮಾಹಿಷಘೃತಸ್ಯಾತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಃ ಶೀತತಮತ್ವಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಘೃತಮಾಹ-ಶ್ರೇಯಸೀತಿ| ಶ್ರೇಯಸೀ-ಗಜಪಿಪ್ಪಲೀ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪ್ರಪೌಣ್ಡರೀಕಾದಿಭಿಃ ಕ್ಷೀರಯುತಂ ಪಕ್ವಂ ಘೃತಂ ಶೀತೀಭುತಂ ಸನ್ಮಾಕ್ಷಿಕೋಪೇತಂ ತಚ್ಚೇಷ್ಟಮತ್ರ ರೋಗೇ| ಸ್ವಾದುವರ್ಗೇಣ-ದ್ರಾಕ್ಷಾದಿನಾ, ಯಚ್ಚ ಕೃತಂ ತಚ್ಚ ಹಿತಮ್| ತಥಾ, ಬಸ್ತಿಂ ಮಧುಕಸಾಧಿತಂ-ಮಧುಕೇನ ಪಕ್ವಂ, ಮಾಕ್ಷಿಕಾನ್ವಿತಂ ದದ್ಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಘೃತಾನ್ತರಮಾಹ-ಪ್ರಪೌಣ್ಡರೀಕೇತಿ| ಶೈವಲಃ-ಶೈವಾಲಃ| ಘೃತಾನ್ತರಮಾಹ-ಸ್ವಾದುವರ್ಗಕೃತಂ ಚ ಯದಿತಿ| ಸ್ವಾದುವರ್ಗೋರಸಸ್ಕನ್ಧೇಷೂಕ್ತಃ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೦/೨೨)| ಬಸ್ತಿಮಾಹ-ಬಸ್ತಿಂ ಚೇತಿ-ಅನುವಾಸನಮ್| ವಙ್ಗಸೇನೇ(ಹೃದಯರೋಗಾ. ಶ್ಲೋ. ೧೮)- " ಅರ್ಜುನಸ್ಯ ತ್ವಚಾ ಸಿದ್ಧಂ ಕ್ಷೀರಂ ಯೋಜ್ಯಂ ಹೃದಾಮಯೇ| ಸಿತಯಾ ಪಞ್ಚಮೂಲ್ಯಾ ವಾ ಬಲಯಾ ಮಧುಕೇನ ವಾ|| ಸ್ಥಿರಾದಿಕಲ್ಕವತ್ಸರ್ಪಿಃ ಕ್ಷೀರೇಣೇಕ್ಷುರಸೇನ ವಾ| ದ್ರಾಕ್ಷಾರಸೇನ ವಾ ಪಕ್ವಂ ಪಿತ್ತಹೃದ್ರೋಗನಾಶನಮ್||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕಫೋದ್ಭವೇ ಹೃದ್ರೋಗೇ ಸ್ವಿನ್ನೋ ನಿಮ್ಬವಚಾಭ್ಯಾಂ ಕ್ವಥಿತೇನ ಜಲೇನ ವಮೇತ್ ಕುಲತ್ಥಜಾಙ್ಗಲಾದಿರಸ(ಲರಸಾದಿ)ಭುಕ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಕಫಹೃದ್ರೋಗೌಷಧಮಾಹ-ಕಫೋದ್ಭವ ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಚೂರ್ಣಂ ವಚಾದಿಭ್ಯ ಉಷ್ಣೋದಕೇನ ಪಿಬೇತ್| ಯವಾನಕೋ-ಯವಾನೀಭೇದಃ| ತಥಾ, ಫಲಧಾನ್ಯಾಮ್ಲದಿಭಿರ್ವೈಕತರೇಣ(ಮೇನ)ಪಿಬೇತ್| ತಥಾ, ಪುಷ್ಕರಾದೇಶ್ಚೂರ್ಣಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೈರುಷ್ಣಾ(ಮ್ಬ್ವಾ)ದಿಭಿಃ ಪಿಬೇತ್| ತಥಾ, ಹರೀತಕ್ಯಾದೇಃ ಕ್ವಾಥಂ ಪಿಬೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಚೂರ್ಣಮಾಹ-ಪಿಬೇಚ್ಚೂರ್ಣಮಿತಿ| ಸಶಬ್ದಃ ಸಹಾರ್ಥೇ| ಯವಾನಕಃ-ಅಜಮೋದಾ| ಫಲಾಮ್ಲಂ ಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಂ ಚ| ಷಣ್ಣಾಂ ದ್ರವಾಣಾಂ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಿವಶಾದ್ವಿಷಯ[ವಿ]ಭಾಗಃ| ಕ್ವಾಥಮಾಹ-ಪುಷ್ಕರಾಹ್ವೇತಿ| ಕ್ವಾಥಾನ್ತರಮಾಹ-ತಥೇತಿ| ಮಾದ್ರೀ-ಅತಿವಿಷಾ| ಪೀರದ್ರುಃ-ದಾರ್ವೀ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ರೋಹಿತಕಾದೀನಾಂ ಕ್ವಾಥೇ ತ್ರಿಕಟುತ್ರಿವೃಚ್ಚೂರ್ಣಯುತೇ ಕೃತೋ ಲೇಹ ಉಷ್ಣೋದಕಾನುಪಾನಃ ಕಫವಿಕಾರಹಾ| ಅರ್ಶಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಕ್ತಂ (ಹೃ.ಚಿ.ಅ.೮/೧೦೪)-"ತುಲಾಂ ದಿವ್ಯಾಮ್ಭಸಿ ಪಚೇತ್" ಇತಿ ಪ್ರಮಾಣಾನುಸಾರೇಣ ಪರಿಮಾಣಮತ್ರ ನಿರೂಪಿತಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಲೇಹಮಾಹ-ಕ್ವಾಥ ಇತಿ| ರೋಹಿತಕಾದೀನಾಂ ಸಪ್ತಾನಾಂ ಕ್ವಾಥಃ| ತಸ್ಯ ಪುನಃ ಪಾಕಾದ್ಘನೀಭಾವಸಮಯೇ ಚೂರ್ಣಪ್ರಕ್ಷೇಪಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕಫಹೃದ್ರೋಗೇ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಗುಲ್ಮೇ ಯಾನಿ ಗದಿತಾನ್ಯಾಜ್ಯಾನಿ-ಸರ್ಪೀಷಿ, ತತ್ರೈವೋಕ್ತಾನ್ ಕ್ಷಾರಾಂಶ್ಚ ನಾನಾವಿಧಾಂಸ್ತಾನ್ ಪಿಬೇತ್| ಶಿಲಾಜತು ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಂ ರಸಾಯನಂ-ರಸಾಯನಾಧ್ಯಾಯೋಕ್ತಮ್ (ಹೃ.ಉ.ಅ.೩೯/೧೫)| ತಥಾ, ಆಮಲಕಲೇಹಂ ವಾ-ರಸಾಯನೋಕ್ತಮೇವ ಚ್ಯವನಪ್ರಾಶಾಖ್ಯಮ್ (ಹೃ.ಉ.ಅ.೩೯/೩೩)| ಅಥವಾ, ಪ್ರಾಶಂ-ಲೇಹಂ, ಅಗಸ್ತ್ಯನಿರ್ಮಿತಂ ಕಾಸಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಕ್ತಂ (ಹೃ.ಚಿ.ಅ.೩/೧೨೭), ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅತಿದಿಶತಿ-ಶ್ಲೇಷ್ಮಗುಲ್ಮೋದಿತಾಜ್ಯಾನೀತಿ| ಶಿಲಾಹ್ವಂ-ಶಿಲಾಜತುರಸಾಯನಮ್ (ಹೃ. ಉ. ಅ. ೩೯/೧೩೭) , ಬ್ರಾಹ್ಯಂಏಕಾಶನಮ್ (ಹೃ. ಉ. ಅ. ೩೯|೧೫) , ಆಮಲಕಲೇಹಂ-ಚ್ಯವನಪ್ರಾಶಮ್ (ಹೃ. ಉ. ಅ. ೩೯/೩೩) , ಏತಾನಿ ರಸಾಯನೋಕ್ತಾನಿ| ಅಗಸ್ತ್ಯನಿರ್ಮಿತಂ-ಕಾಸೋಕ್ತಮ್ (ಹೃ. ಚಿ. ಅ. ೩|೧೨೭)| ವಙ್ಗಸೇನೇ (ಹ್ರುದಯರೋಗಾ. ಶ್ಲೋ. ೨೮)- " ಸೂಕ್ಷ್ಮೈಲಾ ಮಾಗಧೀಮೂಲಂ ಪ್ರಲೀಢಂ ಹವಿಷಾ ಸಹ| ನಾಶಯತ್ಯಾಶು ಹೃದ್ರೋಗಂ ಗುಲ್ಮಾನಪಿ ವಿಶೇಷತಃ|| ಫಲತೈಲಂ ವಿದಧ್ಯಾಚ್ಚ ಬಸ್ತೌ ಬಸ್ತಿವಿಶಾರದಃ| 'ಫಲೈರಷ್ಟಗುಣೇಽಥಾಮ್ಲೇ ಸಿದ್ಧಮನ್ಯಾಸನಂ ಕಫೇ (?)|' ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ಫಲತೈಲಮ್| 'ಹಿಙ್ಗೂಗ್ರಗನ್ಧಾಬಿಡವಿಶ್ವಕೃಷ್ಣಾಕುಷ್ಠಾಭಯಾಚಿತ್ರಕಯಾವಶೂಕಮ್| ಪಿಬೇತ್ಸಸೌವರ್ಚಲಪುಷ್ಕರಾಹ್ವಂ ಯವಾಮ್ಭಸಾ ಶೂಲಹೃದಾಮಯಘ್ನಮ್|| ದಶಮೂಲಕಷಾಯಂ ತು ಲವಣಕ್ಷಾರಯೋಜಿತಮ್| ಕಾಸಂ ಶ್ವಾಸಂ ಸಹೃದ್ರೋಗಂ ಗುಲ್ಮಶೂಲಂ ಚ ನಾಶಯೇತ್|| ಘೃತೇನ ದುಗ್ಧೇನ ಗುಡಾಮ್ಭಸಾ ವಾ ಪಿಬನ್ತಿ ಚೂರ್ಣಂ ಕಕುಭತ್ವಚೋ ಯೇ| ಹೃದ್ರೋಗಜೀರ್ಣಜ್ವರರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಹತ್ವಾ ಭವೇಯುಶ್ಚಿಜೀವಿನಸ್ತೇ|| ಪುಟದಗ್ಧಹರಿಣಶೃಙ್ಗಂ ಪಿಷ್ಟಂ ಗವ್ಯೇನ ಸರ್ಪಿಷಾಪಿಬತಃ| ಹೃತ್ಪೃಷ್ಠಶೂಲಮಚಿರಾದುಪೈತಿ ಶಾನ್ತಿಂ ಸುಕಷ್ಟಮಪಿ|| ತೈಲಾಜ್ಯಗುಡವಿಪಕ್ವಂ ಚೂರ್ಣಂ [ ಗೋಧೂಮಪಾರ್ಥಜಂ ವಾಽಪಿ| ಪಿಬತಿ ಪಯಸಾ ಸ ಭವೇಜ್ಜಿತಸಕಲಹೃದಾಮಯಃ ಪುರುಷಃ|| ಗೋಧೂಮಕಕುಭಚೂರ್ಣಂ ] ಛಾಗಪಯೋಗವ್ಯಸರ್ಪಿಷಾ ಯುಕ್ತಮ್| ಮಧುಶರ್ಕರಾಸಮೇತಂ ಶಮಯತಿ ಹೃದ್ರೋಗಮುದ್ಧತಂ ಪುಂಸಾಮ್|| ಮೂಲಂ ನಾಗಬಲಾಯಾಸ್ತು ಚೂರ್ಣಂ ದುಗ್ಧೇನ ಪಾಯಯೇತ್| ಹೃದ್ರೋಗಶಾಸಕಾಸಘ್ನಂ ಕಕುಭಸ್ಯ ಚ ವಲ್ಕಲಮ್| ರಸಾಯನಂ ಪರಂ ಬಲ್ಯಂ ವಾತಜಿನ್ಮಾಸಯೋಜಿತಮ್| ಸಂವತ್ಸರಪ್ರಯೋಗೇಣಜೀವೇದ್ವರ್ಷಶತತತ್ರಯಮ್|| ಪಾರ್ಥಸ್ಯ ಕಲ್ಕಸ್ವರಸೇನ ಸಿದ್ಧಂ ಶಸ್ತಂ ಘೃತಂ ಸರ್ವಹೃದಾಮಯೇಷು| ಘೃತಂ ಬಲಾನಾಗಬಲಾರ್ಜುನಾಮ್ಬುಸಿದ್ಧಂ ಸಯಷ್ಟೀಮಧುಕಲ್ಕಪಾದಮ್| ಹೃದ್ರೋಗಶೂಲಕ್ಷತರಕ್ತಪಿತ್ತಕಾಸಾನಿಲಾಸೃಶಮಯತ್ಯುದೀರ್ಣಮ್||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯಸ್ಯ-ಪುಂಸೋ, ಭುಕ್ತೇ-ತತ್ಕಾಲ ಏವ, ಅತಿ ಶೂಲಂ ಸ್ಯಾತ್| ಜೀರ್ಯತ್ಯನ್ನೇ-ಮಧ್ಯಮಾಯಾಂ ಪಾಕಾವಸ್ಥಾಯಾಂ, ಅಲ್ಪಂ ಶೂಲಂ ಸ್ಯಾತ್| ಜರಾಂ ಗತೇ-ಕಿಟ್ಟಸಾರತಯಾ ಪರಿಣತೇಽನ್ನೇ, ತು ಶಾಮ್ಯೇತ್| ಸಃ-ನರಃ, ಕುಷ್ಠಾದಿಭಿಶ್ಚೂರ್ಣಮುಷ್ಣಾಮ್ಬುನಾ ಪಿಬೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅಥ ಪ್ರಸಙ್ಗಾಚ್ಛೂಲಪ್ರಕರಣಮ್| ಶೂಲಂ ಚತುರ್ಧಾ,-ಅಜೀರ್ಣೇಽನ್ನೇ ಜೀರ್ಯತಿ ಜೀರ್ಣೇ ಸರ್ವದಾ ಚೇತಿ| ತತ್ರಾಜೀರ್ಣಶೂಲಸ್ಯೌಷಧಮಾಹ-ಸ್ಯಾಚ್ಛೂಲಮಿತಿ| ]

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯಸ್ಯ-ಪುಂಸೋ, ಜೀರ್ಣೇ ಸತ್ಯಧಿಕಂ ಶೂಲಂ ಭವೇತ್, ಸ ಸ್ನೇಹೈಃ-ವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯಸಿದ್ಧೈಃ, ವಿರೇಚನೀಯಃ| ಜೀರ್ಯತ್ಯನ್ನೇ-ಪಚ್ಯಮಾನಾವಸ್ಥಾಯಾಂ, ಅಧಿಕಂ ಶೂಲೇ ಸತಿ ಫಲೈರ್ವಿರೇಚ್ಯಃ| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ(?)-"ಮೃದ್ವೀಕಾಽಥ ವಿಡಙ್ಗಾನಿ ಖರ್ಜೂರಾಣಿ ಪರೂಷಕಮ್| ಆರಗ್ವಧೋಽಥಾಮಲಕಂ ಹರೀತಕ್ಯೋ ಬಿಭೀತಕಮ್|| ಕಮ್ಪಿಲ್ಲಕೋಪಚಿತ್ರೇ ಚ ತ್ರಪುಸಂ ಚ ಮುಕೂಲಕಮ್| ನೀಲಿಕಾ ಕುವಲಂ ಪೀಲು ಭವೇತ್ಫಲವಿರೇಚನಮ್||" ಇತಿ| ಯಸ್ಯ ಪುನಃ ಸದಾಽಧಿಕಮೇವ ಶೂಲಂ-ಕೇವಲಂ ನ ಭುಕ್ತಮಾತ್ರೇ ಜೀರ್ಣೇ ಜೀರ್ಯತಿ ವಾ, ಸಃ-ಪುರುಷೋ, ಮೂಲೈಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೈಃ-ಮೂಲವಿರೇಚನೈರ್ದನ್ತೀತ್ರಿವೃಚ್ಛ್ಯಾಮಾಸಪ್ತಲಾದಿದ್ರವ್ಯೈಃ ಸಮನ್ವಿತೈಃ, ವಿರೇಚ್ಯಃ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್-"ಸಪ್ತಲಾಶಙ್ಖಿನೀದನ್ತೀದ್ರವನ್ತೀಗಿರಿಕರ್ಣಿಕಾಃ| ತ್ರಿವೃಚ್ಛ್ಯಾಮೋದಕೀರ್ಯಾ ಚ ಪ್ರಕೀರ್ಯಾ ಕ್ಷೀರಿಣೀ ತಥಾ|| ಛಗಲಾಣ್ಡೀ ಗವಾಕ್ಷೀ ಚ ಕುಚಾಕ್ಷೀ ಗಿರಿಕರ್ಣಿಕಾ| ಮಸೂರವಿದಲಾ ಚೈವ ಭವೇನ್ಮೂಲವಿರೇಚನಮ್||" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಜೀರ್ಣಶೂಲಸ್ಯೌಷಧಮಾಹ-ಯಸ್ಯೇತಿ| ಸ್ನೇಹೈಃ-ಏರಣ್ಡತೈಲಾದಿಭಿಃ| ಜೀರ್ಯಚ್ಛೂಲಸ್ಯೌಷಧಮಾಹ-ಫಲೈಃ ಪುನರ್ಜೀರ್ಯತ್ಯನ್ನ ಇತಿ| ಫಲೈಃ-ಆರಗ್ವಧಾದಿಭಿಃ| ಸರ್ವದಾ ಶೂಲಸ್ಯೌಷಧಮಾಹ-ತಥೇತಿ| ಮೂಲೈಃ-ಶ್ಯಾಮಾದಿಭಿಃ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಶೂಲಪ್ರಕರಣಂ ಚ ಸ್ಮೃತಮ್| ತತ್ರ ವಙ್ಗಸೇನೇ (ಶೂಲರೋಗಾಧಿಕಾರೇ ಶ್ಲೋ. ೧)- "ದೋಷೈಃ ಪೃಥಕ್ಸಮಸ್ತಾಮದ್ವನ್ದ್ವೈಃ ಶೂಲೋಽಷ್ಟಧಾ ಭವೇತ್| ಸರ್ವೇಷ್ವೇತೇಷು ಶೂಲೇಷು ಪ್ರಾಯೇಣ ಪವನಃ ಪ್ರಭುಃ|| ವ್ಯಾಯಾಮಯಾನಾದತಿಮೈಥುನಾಚ್ಚ ಪ್ರಜಾಗರಾಚ್ಛೀತಜಲಾತಿಪಾನಾತ್| ಕಲಾಯಮುದ್ಗಾಢಕಿಕೋರದೂಷಾದತ್ಯರ್ಥರೂಕ್ಷಾಧ್ಯಶನಾಭಿಘಾತಾತ್|| ಕಷಾಯತಿಕ್ತಾತಿವಿರೂಢಜಾನ್ನವಿರುದ್ಧವಲ್ಲೂರಕಶುಷ್ಕಶಾಕಾತ್| ವಿಟ್ಶುಕ್ರಮೂತ್ರಾನಿಲವೇಗರೋಧಚ್ಛೋಕೋಪವಾಸಾದತಿಭಾಷ್ಯಹಾಸ್ಯಾತ್|| ವಾಯುಃ ಪ್ರವೃದ್ಧೋ ಜನಯೇದ್ಧಿ ಶೂಲಂ ಹೃತ್ಪಾರ್ಶ್ವಪೃಷ್ಠತ್ರಿಕಬಸ್ತಿದೇಶೇ| ಜೀರ್ಣೇ ಪ್ರದೋಷೇ ಚ ಘನಾಗಮೇ ಚ ಶೀತೇ ಚ ಕೋಪಂ ಸಮುಪೈತಿ ಗಾಢಮ್|| ಮುಹುರ್ಮುಹುಶ್ಚೋಪಶಮಪ್ರಕೋಪೌ ವಿಡ್ವಾತಸಂಸ್ತಮ್ಭನತೋದಭೇದೈಃ| ಸಂಸ್ವೇದನಾಭ್ಯಞ್ಜನಮರ್ದನಾದ್ಯೈಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಭೋಜ್ಯೈಶ್ಚ ಶಮಂ ಪ್ರಯಾತಿ|| ಕ್ಷಾರಾತಿತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣವಿದಾಹಿತೈಲನಿಷ್ಪಾವಪಿಣ್ಯಾಕಕುಲ್ತ್ಥಯೂಷೈಃ| ಕಟ್ವಮ್ಲಸೌವೀರಸುರಾವಿಕಾರೈಃ ಕ್ರೋಧಾನಲಾಯಾಸರವಿಪ್ರತಾಪೈಃ|| ಗ್ರಾಮ್ಯಾತಿಯೋಗಾದಶನೈರ್ವಿದಗ್ಧೈಃ ಪಿತ್ತಂ ಪ್ರಕುಪ್ಯಾಶು ಕರೋತಿ ಶೂಲಮ್| ತೃಣ್ಮೋಹದಾಹಾರ್ತಿಕರಂ ಹಿ ನಾಭ್ಯಾಂ ಸಂಸ್ವೇದಮೂರ್ಚ್ಛಾಭ್ರಮದೋಷಯುಕ್ತಮ್|| ಮಧ್ಯಂದಿನೇ ಕುಪ್ಯತಿ ಚಾರ್ಧರಾತ್ರೇ ವಿದಾಹಕಾಲೇ ಜಲದಾತ್ಯಯೇ ಚ| ಶೀತೇ ಚ ಶೀತೈಃ ಸಮುಪೈತಿ ಶಾನ್ತಿಂ ಸುಸ್ವಾದುಶೀತೈರಪಿ ಭೋಜನೈಶ್ಚ|| ಆನೂಪವಾರಿಜಕಿಲಾಟಪಯೋವಿಕಾರೈರ್ಮಾಂಸೇಕ್ಷುಪಿಷ್ಟಕೃಶರಾತಿಲಶಷ್ಕುಲೀಭಿಃ| ಅನ್ಯೈರ್ಬಲಾಸಜನಕೈರಪಿ ಹೇತುಭಿಶ್ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಪ್ರಕೋಪಮುಪಗಮ್ಯ ಕರೋತಿ ಶೂಲಮ್|| ಹೃಲ್ಲಾಸಕಾಸಸದನಾರುಚಿಸಮ್ಪ್ರಸೇಕೈರಾಮಾಶಯೇ ಸ್ತಿಮಿತಕೋಷ್ಠಶಿರೋಗುರುತ್ವೈಃ| ಭುಕ್ತೇ ಸದೈವ ರುಜಂ ಕುರುತೇಽತಿಮಾತ್ರಂ ಸೂರ್ಯೋದಯೇ ಚ ಶಿಶಿರೇ ಕುಸುಮಾಗಮೇ ಚ|| [ದ್ವಿದೋಷಲಕ್ಷಣೈರೇತೈರ್ವಿದ್ಯಾಚ್ಛೂಲಂ ದ್ವಿದೋಷಜಮ್|] ಸರ್ವೇಷು ದೋಷೇಷು ಚ ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಂ ವಿದ್ಯಾದ್ಭಿಷಕ್ಸರ್ವಭವಂ ಹಿ ಶೂಲಮ್| ಸುಕಷ್ಟಮೇನಂ ವಿಷವಜ್ರಕಲ್ಪಂ ವಿವರ್ಜನೀಯಂ ಪ್ರವದನ್ತಿ ತಜ್ಜ್ಞಾಃ|| ಆಟೋಪಹ್ರುಲ್ಲಾಸವಮೀಗುರುತ್ವಸ್ತೈಮಿತ್ಯಕಾನಾಹಕಫಪ್ರಸೇಕೈಃ| ಕಫಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗೇನ ಸಮಾನಲಿಙ್ಗಮಾಮೋದ್ಭವಂ ಶೂಲಮುದಾಹರನ್ತಿ|| ಬಸ್ತೌ ಹೃತ್ಕಣ್ಠಪಾರ್ಶ್ವೇಷು ಸ ಶೂಲಃ ಕಫವಾತಿಕಃ| ಕುಕ್ಷೌ ಹೃನ್ನಾಭಿಮಧ್ಯೇಷು ಸ ಶೂಲಃ ಕಫಪೈತ್ತಿಕಃ| ದಾಹಜ್ವರಕರೋ ಘೋರೋ ವಿಜ್ಞೇಯೋ ವಾತಪೈತ್ತಿಕಃ|| ಏಕದೋಷೋತ್ಥಿತಃ ಸಾಧ್ಯಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯೋದ್ವಿದೋಷಜಃ| ಸರ್ವದೋಷೋತ್ಥಿತೋ ಘೋರಸ್ತ್ವಸಾಧ್ಯೋ ಭೂರ್ಯುಪದ್ರವಃ|| ನಿಗೃಹ್ಯ ಮಾರುತಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಕುಕ್ಷಿಪಾರ್ಶ್ವೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ| ಸಾಧ್ಮಾಟೋಪಾಮಸಂರುದ್ಧಃ ಸೂಚೀಭಿರಿವ ನಿಸ್ತುದನ್|| ಉಚ್ಛ್ವಸಿತ್ಯಥ ವಕ್ತ್ರೇಣ ನ ಚಾನ್ನಮಭಿನನ್ದತಿ| ನ ಚ ನಿದ್ರಾಮುಪೈತ್ಯೇಷ ಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ|| ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ ಯದಾ ಕುಕ್ಷೌ ವಹ್ನಿಮಾಕ್ರಮ್ಯ ಮಾರುತಃ| ತದಾಽಸ್ಯ ಭೋಜನಂ ಭುಕ್ತಂ ಸೋಪಸ್ತಮ್ಭಂ ನ ಪಚ್ಯತಿ|| ಉಚ್ಛ್ವಾಸ್ಯಾನೀತಶಕೃತಾ ಶೂಲೇನಾಹನ್ಯತೇ ಮೃದುಃ|| ನೈವಾಸನೇ ನ ಶಯನೇ ತಿಷ್ಠನ್ ವಾ ಲಭತೇ ಸುಖಮ್|| ಕುಕ್ಷಿಶೂಲ ಇತಿ ಖ್ಯಾತೋ ವಾತಾದಾಮಸಮುದ್ಭವಾತ್|| ಕಫಪಿತ್ತಾವರುದ್ಧಸ್ತು ಮಾರುತೋ ರಸಮೂರ್ಚ್ಛಿತಃ| ಹೃದಿಸ್ಥಃ ಕುರುತೇ ಶೂಲಮುಚ್ಛ್ವಾಸಾರೋಧನಂ ಪರಮ್| ಹೃಚ್ಛೂಲ ಇತಿ ಸ ಖ್ಯಾತೋ ರಸಮಾರುತಸಮ್ಭವಃ|| ಸಂರೋಧಾತ್ಕುಪಿತೋ ವಾಯುರ್ಬಸ್ತಿಂ ಸಂಶ್ರಿತ್ಯ ತಿಷ್ಠತಿ| ಬಸ್ತಿವಙ್ಕ್ಷಣನಾಡೀಷು ತತಃ ಶೂಲೋಽಸ್ಯ ಜಾಯತೇ| ವಿಣ್ಮೂತ್ರವಾತಸಂರೋಧೀ ಬಸ್ತಿಶೂಲಃ ಸ ಸಂಜ್ಞಿತಃ|| ನಾಭ್ಯಾಂ ವಙ್ಕ್ಷಣಯೋಶ್ಚೈವ ಕುಕ್ಷೌ ಮೇಢ್ರೇಽನುವರ್ತಕಃ| ಮೂತ್ರಮಾವೃತ್ಯ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ಮೂತ್ರಶೂಲಃ ಸ ಮಾರುತಾತ್|| ವಾಯುಃ ಪ್ರಕುಪಿತೋಯಸ್ಯ ರೂಕ್ಷಾಹಾರಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ| ವಾತಂ ರುಣದ್ಧಿ ಕೋಷ್ಠಸ್ಥಂ ಮನ್ದೀಕೃತ್ಯ ತು ಪಾವಕಮ್|| ಶೂಲಂ ಸಞ್ಜನಯೇಚ್ಛೀಘ್ರಂ ಸ್ತ್ರೋತ ಆವೃತ್ಯ ಮಾರುತಃ| ದಕ್ಷಿಣಂ ಯದಿ ವಾ ವಾಮಂ ಕುಕ್ಷಿಮಾದಾಯ ಜಾಯತೇ|| ಸರ್ವತ್ರ ವರ್ಧತೇ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ [ಭ್ರಮನಿಃಶ್ವಾಸಘೋಷವತ್| ಪಿಪಾಸಾ ವರ್ಧತೇಽತೀವ ಭ್ರಮೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಚ ಜಾಯತೇ|| ಉಚ್ಚಾರಿತೋ ಮೂತ್ರಿತಶ್ಚ ನ ಶಾನ್ತಿಮಧಿಗಚ್ಛತಿ| ವಿಟ್ಶೂಲಮೇತಂ ಜಾನೀಯಾದ್ಭಿಷಕ್ ಪರಮದಾರುಣಮ್|| ವೇದನಾ ಚ ತೃಷಾ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಆನಾಹೋ ಗೌರವಾರುಚೀ| ಕಾಸಶ್ವಾಸೌ ಚ ಹಿಕ್ಕಾ ಚ ಶೂಲಸ್ಯೋಪದ್ರವಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ|| ಸ್ವೈರ್ನಿದಾನೈಃ ಪ್ರಕುಪಿತೋ ವಾಯುಃ ಸನ್ನಿಹಿತಸ್ತದಾ| ಕಫಪಿತ್ತೇ ಸಮಾವೃತ್ಯ ಶೂಲಕಾರೀ ಭವೇದ್ಬಲೀ|| ಭುಕ್ತೇ ಜೀರ್ಯತಿ ಯಚ್ಛೂಲಂ ತದೇವ ಪರಿಣಾಮಜಮ್| ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಪ್ಯೇತತ್ ಸಮಾಸೇನ ವಿಧೀಯತೇ|| ಆಧ್ಮಾನಾಟೋಪವಿಣ್ಮೂತ್ರವಿಬನ್ಧಾರತಿವೇಪನೈಃ| ಸಿಗ್ಧೋಷ್ಣೈಃ ಪ್ರಶಮಂ ಯಾತಿ ವಾತಿಕಂ ತದ್ವದೇದ್ಭಿಷಕ್|| ತೃಷ್ಣಾದಾಹಾರತಿಸ್ವೇದಂ ಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣೋತ್ತರಮ್| ಶೂಲಂ ಶೀತಶಮಪ್ರಾಯಂ ಪೈತ್ತಿಕಂ ತದ್ವದೇದ್ಭಿಷಕ್|| ಛರ್ದಿಹೃಲ್ಲಾಸಸಮ್ಮೋಹಸ್ವಲ್ಪರುಗ್ದೀರ್ಘಸನ್ತತಿ| ಕಟುತಿಕ್ತೋಪಶಾನ್ತೌ ಚ ತದ್ವಿಜ್ಞೇಯಂ ಕಫಾತ್ಮಕಮ್|| ಸಂಸೃಷ್ಟಲಕ್ಷಣಂ ಬುದ್ಧ್ವಾ ಪರಿಕಲ್ಪಯೇತ್| ತ್ರಿದೋಷಜಮಸಾಧ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್ ಕ್ಷೀಣಮಾಂಸಬಲಾನಲಮ್|| ಜೀರ್ಣೇ ಜೀರ್ಯತ್ಯಜಿರ್ಣೇ ವಾ ಯಚ್ಛೂಲಮುಪಜಾಯತೇ| ಪಥ್ಯಾಪಥ್ಯಪ್ರಯೋಗೇಣ ಭೋಜನಾಭೋಜನೇನ ವಾ| ನ ಶಮಂ ಯಾತಿ ನಿಯಮಾತ್ಸೋಽನ್ನದ್ರವ ಉದಾಹೃತಃ||"] (?)-" ಶೃಙ್ಗೀ ದ್ವೀಜೀರಕಂ ಧಾನ್ಯಂ ವೃದ್ಧದಾರುಕಪತ್ರಕೈಃ| ತುಮ್ಬುರೂಣಿ ಭದ್ರದಾರು ಕ್ಷಾರಾಶ್ಚ ಲವಣಾನಿ ಚ|| ಅಜಮೋದಾ ತಾಲಮುಲೀ ವಿಶಾಲಾ ಭೂತಿಕಂ ವಚಾ ಕೋಶಾತಕೀ ಪಟೋಲಂ ಚ ಬೃಹತ್ಪತ್ರಕಗನ್ಧಕೈಃ|| ಯಾವನ್ತ್ಯೇತಾನಿ ಚೂರ್ಣಾನಿ ಮಣ್ಡೂರಂ ದ್ವಿಗುಣಂ ತತಃ| ಗೋಮೂತ್ರತ್ರಿಫಲಾಕ್ವಾಥೇ ನಿಷಿಕ್ತಂ ಲೋಹಚೂರ್ಣಿತಮ್|| ಕನ್ದಾತ್ಕಟಾಶೃಙ್ಗಬೇರಶ್ರಾವಣೀಕೇಶರಾಙ್ಗಜೈಃ| ರಸೈಃ ಸವಜ್ರವಲ್ಲೀಜೈಸ್ತಸ್ಯ ತಾಲಸಮಸ್ಯ ಚ|| ಭಾವಯಿತ್ವೈಕತಶ್ಚೂರ್ಣಂ ಗೋಮೂತ್ರೇಽಷ್ಟಗುಣೇ ಪಚೇತ್| ಚತುರ್ಗುಣೇ ತ್ರಿಫಲಜೇ ಕ್ವಾಥೇ ವಾ ದರ್ವಿಲೇಪನಾತ್|| ಉಪಯುಞ್ಜೀತ ಮತಿಮಾನ್ ಯಥಾದೋಷಂ ಯಥಾಬಲಮ್| ಯೇ ಚ ಕುಕ್ಷಿಗತಾ ರೋಗಾ ಗ್ರಹಣೀಮಾರ್ದವಾದಯಃ|| ಅರ್ಶಾಂಸಿ ಚ ಪ್ರವೃದ್ಧಾನಿ ಶೂಲಾನಿ ಜಠರಾಣಿ ಚ| ಮದೋದೋಷಾಮವಾತಾಶ್ಚ ಕಫಾನಿಲಭವಾಶ್ಚ ಯೇ|| ವ್ಯಾಧಯಸ್ತಾನ್ನಿಹನ್ತ್ಯೇತದ್ಭಾಸ್ಕರಸ್ತಿಮಿರಂ ಯಥಾ| ವಿದ್ಯಾವಿದ್ಯಾಗತಂ ಮಣ್ಡೂರಂ ಸರ್ವರೋಗನುತ|| ಯದಿ ಸಕಲರುಜೋ ಯನ್ನೈವ ಯೋಗೋ ನಿಹನ್ಯಾತ್ ಕಥಮಿತಿ ನಿಯತೇರ್ವಾ ಯಾದದೋಷಂ ವಿನಾ ವಾ| ತದಖಿಲಮುನಿವಾಕ್ಯಪ್ರಾತ್ಪತತ್ವಾರ್ಥರತ್ನೋ ನಿಯತಮಮೃತವಾಕ್ಯೋ ವಲ್ಲಭಃ ಸ್ಯಾದ್ಗುರೂಣಾಮ್|| ಆಶುಭುಕ್ತೋ ಯವೈಃ ಪಿಷ್ಟಮಭ್ರಕಂ ತತ್ರ ಸಂಸ್ಥಿತಮ್| ಕನ್ದಮಾಣಾಸ್ಥಿಸಂಹಾರಖಣ್ಡಕರ್ಣರಸೈರಧಃ| ತಣ್ಡುಲೀಯಕಶೋಣೋಮಾತ್ರಿಕಮೇವ ಚ|| ವೃಶ್ಚೀವಂ ಬೃಹತೀಭಙ್ಗಂ ತತ್ಕ್ಷಣಾತ್ಕೇಸರಾಞ್ಜನೈಃ| ಪೇಷಣಂ ಭಾವನಂ ಕುರ್ಯಾತ್ ಪುಟಂ ವಾಽನೇಕಶೋ ಭಿಷಕ್|| ಯಾವದ್ರಕಂ ತತ್ಸ್ಯಾಚ್ಛುದ್ಧಿರೇವಂ ವಿಹಾಯಸಮ್| ಸ್ವರ್ಣಮಾಕ್ಷಿಕಶಾಣಂ ಚ ಧ್ಮಾತನಿರ್ವಾಪಿತಂ ಜಲೇ|| ತ್ರೈಫಲೇಷ್ವವಚೂರ್ಣ್ಯಂ ವಾ ಲೋಹಂ ಪಿತ್ತಾದಿಕಂ ಪುನಃ| ಬೃಹತ್ಪತ್ರಕ[|]ರಿಕರ್ಣತ್ರಿಫಲಾವೃದ್ಧದಾರಕೈಃ|| ಮಾಣಕನ್ದಾಸ್ಥಿಸಂಹಾರಶೃಙ್ಗಬೇರಭವೈ ರಸೈಃ| ದಶಮೂಲೀಮುಣ್ಡಿತಿಕಾತಾಲಮೂಲೀಸಮುದ್ಭವೈಃ| ಪುಟಿತಂ ಸಾಧು ಯತ್ನೇನ ಶುದ್ಧಿಮೇವಮಯೋಜಯೇತ್| ವಸಿರಂಘಾಲಮಧುಪರ್ಣೀಮಯೂರಕಮ್|| ತಣ್ಡುಲೀಯಂ ಚ ವರ್ಷಾಭೂದತ್ತಾಧಶ್ಚೋರ್ಧ್ವಮೇವ ಚ| ಪಾಕ್ಯಂ ತು ಜೀರ್ಣಮಣ್ಡೂರಂ ಗೋಮೂತ್ರೇಣ ದಿನತ್ರಯಮ್|| ಅನ್ತರ್ಬಾಷ್ಪಮದಘ್ನಂ ಚ ತಥಾ ಸ್ಥಾಪ್ಯಂ ದಿನತ್ರಯಮ್| ವಿಚೂರ್ಣಿತಂ ಶುದ್ಧಿರಿಯಂ ಲೋಹಾಕರಸ್ಯ ದರ್ಶಿತಾ|| ಜಯನ್ತ್ಯಾ ವರ್ಧಮಾನಸ್ಯ ಆರ್ದ್ರಕಸ್ಯ ರಸೇನ ವಾ| ಪಯಸ್ಯಾಶ್ಚಾನುಪೂರ್ವ್ಯೇಣ ಮರ್ದನಂ ರಸಶೋಧನಮ್|| ಗನ್ಧಾಕಂ ನವನೀತಾಖ್ಯಂ ಕುಟಿತಂ ಲೋಹಭಾಜನೇ| ತ್ರಿಧಾ ಚಣ್ಡಾತಪೇ ಯುಕ್ತಂ ಭೃಙ್ಗರಾಜರಸಾಪ್ಲುತಮ್|| ತತೋ ವಹ್ನಿದ್ರವೀಭೂತಂ ತ್ವರಿತಂ ವಸ್ತ್ರಗಾಲಿತಮ್| ಯತ್ನಾದ್ಭೃಙ್ಗರಸೇ ಕ್ಷಿತ್ಪಂ ಪುನಃ ಶುಷ್ಕಂ ವಿಶುಧ್ಯತಿ|| ಗಗನಾದ್ವಿಪಲಂ ಚೂರ್ಣಂಲೋಹಸ್ಯ ಪಲಮಾತ್ರಕಮ್| ಲೋಹಕಿಟ್ಟಂ ಪಲಾರ್ಧಂ ಚ ಸರ್ವಮೇಕತ್ರ ಸಂಸ್ಥಿತಮ್|| ಮಣ್ಡೂಕಪರ್ಣೀವಸಿನತಾಲಮೂಲರಸೈಃ ಶುಭೈಃ| ವರೀಭೃಙ್ಗಕೇಸರಾಜಮಾಣಮರ್ಣರಸೈಸ್ತಥಾ|| ತ್ರಿಫಲಾಭದ್ರಮುಸ್ತಾಭಿಃ ಸ್ಥಾಲೀಪಾಕಂ ವಿಚೂರ್ಣಿತಮ್| ರಸಗನ್ಧಕಯೋಃ ಕರ್ಷಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಮೇಕತಃ|| ತನ್ಮನಾಶ್ಚ ಶಿಲಾಖಲ್ವೇ ಯತ್ನತಃ ಕಜ್ಜಲೀಕೃತಮ್| ವಚಾ ಚವ್ಯಂ ಯವಾನೀ ಚ ಜೀರಕೇ ಶತಪರ್ಣಿಕಾ|| ವ್ಯೋಷಂ ಮುಸ್ತಂ ವಿಡಙ್ಗಂ ಚ ಗ್ರಥಿತಂ ಖರಮಞ್ಜರೀ| ತ್ರಿವೃತಾ ಚಿತ್ರಕೋ ದನ್ತೀ ಸೂರ್ಯಾವರ್ತಃ ಸಿತಸ್ತಥಾ|| ಭೃಙ್ಗಮಾಣವಕನ್ದಾಶ್ಚ ಖಣ್ಡಕರ್ಣಕ ಏವ ಚ| ದಣ್ಡೋತ್ಪಲಂ ಕೇಸರಾ ಜಕಾಲೀಯಕಟಕೋಽಪಿ ವಾ|| ಏಷಾಮರ್ಧಪಲಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಂ ಪಟಘೃಷ್ಟಂ ಸುಚೂರ್ಣಿತಮ್| ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ತ್ರಿಫಲಾಯಾಶ್ಚ ಪಲಾರ್ಧಂ ಪಲಮೇವ ಚ|| ಏತತ್ಸರ್ವಂ ಸಮಾಲೋಡ್ಯ ಲೋಹಪಾತ್ರೇಷು ಭಾವಯೇತ್| ಆತಪೇ ಚಣ್ಡಸಂಘೃಷ್ಟಮಾರ್ದ್ರಕಸ್ಯ ರಸೈಸ್ತ್ರಿಧಾ|| ತದ್ರಸೇನ ಶಿಲಾಪಿಷ್ಟಂ ಗುಟಿಕಾಂ ಕಾರಯೇದ್ಭಿಷಕ್| ಬದರಾಸ್ಥಿಮಿತಾಃ ಶುಷ್ಕಭಾವಯೇತ್|| ತತ್ಪ್ರಾತರ್ಭೋಜನಾದೌ ತು ಸೇವಿತಂ ಗುಟಿಕಾತ್ರಯಮ್| ಅನ್ನೋದಕಾನುಪಾನಂ ಚ ಹಿತಂ ಮಧುರಸಂಶ್ರಿತಮ್|| ದುಗ್ಧಂ ಚ ನಾಲಿಕೇರಂ ಚ ವರ್ಜನೀಯಂ ವಿಶೇಷತಃ| ಭೋಜ್ಯಂ ಯಥೇಷ್ಟಮಿಷ್ಟಂ ಚ ವಾರಿ ಭಕ್ತಾಮ್ಲಕಾಞ್ಜಿಕಮ್|| ಹನ್ತ್ಯಮ್ಲಪಿತ್ತಂ ಪ್ಲೀಹಾನಂ ಶೂಲಂ ಚ ಪರಿಣಾಮಜಮ್| ಪೀಶೋಥೋದರಗುಲ್ಮಾದಾಮಯಾನ್|| ಯಕ್ಷ್ಮಾಂಅನ್ದಾಗ್ನಿತ್ವಮರೋಚಕಮ್| ಪ್ಲೀಹಾನಂ ಶ್ವಾಸಮಾನಾಹಮಾಮವಾತಂ ಸ್ವರಾಮಯಮ್| ಗುಯಖ್ಯಾತವೋ ...ಂಈಕೇಸಾ ವಿಶ್ವಯುತೋ ಯೂಷೋ ಧಾತ್ರೀಮುದ್ಗಾದಿಭಿಃ ಕೃತಃ| ರಿರ್ಯಸರ್ಗಶ್ಚ ಸಂಸೇವ್ಯ ಕುಲಿತ್ಥಾನ್ ಸ ವಿವರ್ಜಯೇತ್||" ಇತಿ ಹೇಮಾದ್ರಿಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದಸಾಯನೇ| ಅಮ್ಲಾಪಿತ್ತಪ್ರಕರಣಂ ಸಾಮಸ್ತ್ಯೇನ ನಿರೂಪಿತಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಮಾರುತೋ ರುದ್ಧಮಾರ್ಗ ಆಮಾಶಯಂ(ಯೇ) ಗತಃ ಕುಪ್ಯತಿ| ತಸ್ಯ-ಮರುತಃ, ಶುದ್ಧ್ಯಾದಿಭಿಃ-ಅವಸ್ಥಾವಶಾದ್ವಯಸ್ತೈಃ ಸಮಸ್ತೈರ್ವಾ, ಅನುಲೋಮನಂ ಕಾರ್ಯಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕೃಮಿಜೇ ಹೃದ್ರೋಗೇ ಸರ್ವಮೇವ ಚ ಕೃಮಿಘ್ನಮೌಷಧಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಕ್ರಿಮಿಹೃದ್ರೋಗೌಷಧಮಾಹ-ಕ್ರಿಮಿನ್ಧಮೌಷಧಮಿತಿ| ವಙ್ಗಸೇನೇ (ಹೃದಯರೋ. ಶ್ಲೋ. ೩೯)- " ಕ್ರಿಮಿಹೃದ್ರೋಗಿಣಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಭೋಜಯೇತ್ಪಿಶಿತೌದನಮ್| ದಧ್ನಾ ಚ ಪಲಲೋಪೇತಂ ತ್ರ್ಯಹಂ, ಪಶ್ಚಾದ್ವಿರೇಚಯೇತ್|| ಸುಗನ್ಧಿಭಿಃ ಸಲವಣೈರ್ಯೋಗೈಃ ಸಾಜಾಜಿಶರ್ಕರೈಃ| ವಿಡಙ್ಗಗಾಢೈರ್ಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಂ ಪಾಯಯೇದ್ಧಿತಮುತ್ತಮಮ್|| ಹೃದಿ ಸ್ಥಿತಾಃ ಪತನ್ತ್ಯೇವಮಧಸ್ತಾತ್ಕ್ರಿಮಯೋ ನೃಣಾಮ್| ಯವಾನ್ನಂ ವಿತರೇಚ್ಚಾಸ್ಮೈ ಸವಿಡಙ್ಗಮತಃ ಪರಮ್|| ಕ್ರಿಮಿಜೇ ಪಿಬೇನ್ಮೂತ್ರಂ ವಿಡಙ್ಗಾಮಯಸಂಯುತಮ್|" ಇತಿ| ಇತಿ ಹೇಮಾದ್ರಿಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದರಸಾಯನೇ| ಹೃದ್ರೋಗಸ್ಯ ಪ್ರಕರಣಂ ಸಾಮ್ಸ್ತ್ಯೇನ ನಿರೂಪಿತಮ್||

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತೃಷ್ಣಾಸು ಸರ್ವಾಸು ವಾತಪಿತ್ತಹರಃ ಸರ್ವೋಽಪಿ ವಿಧಿರಿಷ್ಯತೇ| ತಥಾ, ಬಾಹ್ಯತೋಽಭ್ಯನ್ತರೇ ಚ ಶೀತೋ ವಿಧಿಃ| ತಥಾ, ಶಮನಂ ಶೋಧನಂ ಚ ಶಸ್ಯತೇ| ದಿವ್ಯಾಮ್ಬು-ಆನ್ತರಿಕ್ಷಂ ಜಲಂ, ಶೀತಂ ಮಾಕ್ಷಿಕೇಣ ಸಹ ಶಸ್ಯತೇ| ಭೌಮಂ ಚ ಜಲಂ ತದ್ಗುಣಂ-ದಿವ್ಯಾಮ್ಬುಸಮಾನಗುಣಂ "ಶುಚಿಪೃಥ್ವಸಿತಶ್ಚೇತೇ ದೇಶೇ" (ಹೃ.ಸೂ.ಅ.೫|೫) ಇತ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣಲಕ್ಷಿತಮ್, ತಚ್ಚ ಶಸ್ಯತೇ| ತಸ್ಯ-ದಿವ್ಯಜಲಸ್ಯೇವ ಗುಣಾ ಯಸ್ಯ ತತ್ತದ್ಗುಣಮ್| ತಪ್ತಲೋಷ್ಟಕಕಪಾಲಸಿಕತಾದಿಭಿಸ್ತಪ್ತಂ ತನ್ನಿರ್ವಾಪಿತಂ-ಶೀತೀಕೃತಂ ಶಸ್ಯತೇ| ಅಥವಾ, ತದೇವ ಸಮಶರ್ಕರಂ ಶಸ್ಯತೇ| ಅಥವಾ, ದರ್ಭಪೂರ್ವೇಣ-ತೃಣಾಖ್ಯೇನ, ಪಞ್ಚಮೂಲೇನ ಕ್ವಥಿತಂ ನಿರ್ವಾಪಿತಂ ಶಸ್ಯತೇ| ತಥಾ, ಲಾಜಸಕ್ತುಭಿಃ ಕೃತೋ ಮನ್ಥಃ ಪ್ರಶಸ್ತಃ| ತಥಾ, ಆಮೈಃ-ಅಭೃಷ್ಟೈಃ, ಯವೈರ್ವಾಟ್ಯಃ ಪ್ರಶಸ್ತಃ ಶೀತೀಭೂತಃ ಶರ್ಕರಾಮಾಕ್ಷಿಕಯುಕ್ತಃ| ಯವಾಗೂಃ ಶಾಲಿಭಿಸ್ತಥೈವ ಶರ್ಕರಾಮಾಕ್ಷಿಕಾನ್ವಿತಾ ಶಸ್ತಾ| ತಥಾ, ಚಿರನ್ತನೈಃ ಕೋದ್ರವೈಃ ಶರ್ಕರಾಮಧುಯುಕ್ತಾ ಯವಾಗೂಃ ಶಸ್ತಾ| ತಥಾ, ಶೀತೇನ-ಶೀತೀಕೃತೇನ ದ್ರವ್ಯೇಣ, ಶೀತವೀರ್ಯೈಶ್ಚ ದ್ರವ್ಯೈಃ ಸಿದ್ಧೇನ ಭೋಜನಂ ಹಿತಮ್| ಅಥವಾ, ಶೀತಜಲೈಃ ಪರಿಷಿಕ್ತಸ್ಯ ಪುಂಸಃ ಪಯಸಾ ಸಶರ್ಕರಾಮಾರ್ದ್ವೀಕಂ ಭೋಜನಂ ಹಿತಮ್| ಅಥವಾ ನ ಕೇವಲಂ ಪಯಸಾ ಸಾತ್ಮ್ಯಾದಿವಶಾನ್ಮಾಂಸರಸೈರ್ಜಾಙ್ಲೈಃ ಕಿಞ್ಚಿದಮ್ಲಲವಣೈರೃತಭರ್ಜಿತೈರ್ಭೋಜನಂ ಹಿತಮ್| ತಥಾ, ಮುದ್ಗಮಸೂರಾದಿಕಾನಾಂ ಯೂಷೈರ್ಜೀವನೀಯರಸಯುಕ್ತೈರ್ಭೋಜನಂ ಹಿತಮ್| ತಥಾ, ಶೀತೈಃ-ಶೀತವೀರ್ಯೈಶ್ಚನ್ದನಾದಿಭಿಃ, ತಥೇಕ್ಷುರಸೇ ಸಿದ್ಧಂ ಕ್ಷೀರಘೃತಂ ನಸ್ಯಂ ಹಿತಮ್| ಕ್ಷೀರೋದ್ಭವಂ ಘೃತಂ ಕ್ಷೀರಘೃತಮ್| ತಥಾ, ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೋದಿತಾಃ (ಅ.೨೨) ನಿರ್ವಾಪಣಾಃ-ರೋಪಣಾಃ, ಗಣ್ಡೂಷಾ ಹಿತಾಃ| ತಥಾ, ದಾಹಜ್ವರೇ ಯ ಉಕ್ತಾ ಲೇಪಾದ್ಯಾಃ-"ದೂರ್ವಾದಿಭಿರ್ವಾ ಪಿತ್ತಘ್ನೈಃ" (ಹೃ.ಚಿ.ಅ.೧/೧೩೧) ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥನಿರ್ದಿಷ್ಟಾಃ, ತೇ ಚ ಹಿತಾಃ| ತಥಾ, ನಿರೀಹತ್ವಂ-ನಿರ್ವ್ಯಾಪಾರತ್ವಂ ಹಿತಮ್| ತಥಾ, ಮನಸೋರತಿಃ-ನಿರ್ವೃತತ್ವಮ್| ತಥಾ, ಮಹಾಸರಿತಾಂ ಮಹಾಹ್ರದಾನಾಂ-ಮಹಾತಡಾಗಾನಾಂ, ಚ ದರ್ಶನಸ್ಮರಣಾನಿ ಹಿತಾನಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅಥ ತೃಷ್ಣಾಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್|[ತತ್ರ ಸಾಮಾನ್ಯತೃಷ್ಣೌಷಧಮಾಹ]-ತೃಷ್ಣಾಸ್ವಿತಿ| ತದ್ಗುಣಂ-ದಿವ್ಯಗುಣಮ್| ದರ್ಭಪೂರ್ವೇಣ-ಪಞ್ಚಸೂಕ್ತೇನ ತೃಣಾಖ್ಯೇನ| ಆಮಯವೈಃ-ಕೋಮಲಯವೈಃ, ಕೃತೋ ವಾಠ್ಯಃ| ಶೀತದ್ರವ್ಯಸಿದ್ಧೇನ ಶೀತೇನ ಪಯಸಾ ಭೋಜನಮ್, ಪಯೋರಸಯೂಷಾಣಾಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಾದಿವಶಾದ್ವ್ಯವಸ್ಥಾ| ಕ್ಷೀರಘೃತಂ-ಕ್ಷೀರಮನ್ಥನೋತ್ಥಂ ಘೃತಮ್| ಇಕ್ಷುರಸೋ ನಸ್ಯಮ್| ನಿರ್ವಾಪಣಾಃ-ಮಧುಗಣ್ಡೂಷಾದಯಃ| ನಿರೀಹತ್ವಂನಿರ್ವ್ಯಾಪಾರತ್ವಮ್| ಮನೋರತಿಃ-ಮನಃ ಸುಖಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಚಿ. ಅ. ೮) ನಾತ್ಯ[ವ]ಪೀಡನಂ(?)-"ನಾರೀಕ್ಷೀರೇಣ ವಾ ಘೃಷ್ಟಮುಷ್ಟ್ರಾಸ್ಥಿ ಸಸಿತಂ ಹಿತಮ್|" ಇತಿ| ವಙ್ಗಸೇನೇ (ತೃಷಾಧಿಕಾರೇ ಶ್ಲೋ. ೨೪)- "ಲಾಜೋದಕಂ ಮಧುಯುತಂ ಶೀತಂ ಗುಡವಿಮರ್ದಿತಮ್| ಕಾಶ್ಮರೀಶರ್ಕರಾಯುಕ್ತಂ ಪಿಬೇತ್ತೃಷ್ಣಾರ್ದಿತೋ ನರಃ|| ಭು(ಚ)ವಿಕಾಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಯವಾನೀಧಾನ್ಯನಾಗರೈಃ| ಶೃತಂ ಶೀತಂ ಹಿತಂ ತೋಯಂ [ಮುರ್ಚ್ಛಾತೃಟ್ಛರ್ದಿ] ದೋಷಜಿತ್|| ಶರ್ಕರಾಕೇಸರಕ್ಷೌದ್ರಕೃಷ್ಣಾಜೀರಕದಾಡಿಮೈಃ| ಲೇಹೋ ವಾ ತೃಡ್ಜಯೀ ಕೃಷ್ಣಾಧುಕ್ಷೀರಿದ್ರುಮಾಙ್ಕುರೈಃ|| ಅಮ್ಲಂ ದಾಡಿಮಬೀಜಂ ಪೀತಂ ಧಾತ್ರೀಫಲಂ ಚ ಧಾನ್ಯಾಮ್ಲೈಃ| ಆರ್ದ್ರಪಟಾಸ್ತರಣಕೃತಪ್ರಾವೃ ಗಾತ್ರಸ್ತೃಷಂ ಹನ್ತಿ|| ಗೋಸ್ತನೀಕ್ಷುರಸಕ್ಷೀರಯಷ್ಟೀಮಧೂತ್ಪಲೈಃ| ನಿಯತಂ ನಸ್ಯತಃ ಪೀತೈಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಶಾಮ್ಯತಿ ದಾರುಣಾ|| ಕರ್ಣಶಿರೋಮುಖಲೇಪಾಚ್ಛುಕ್ತಿಕಯಾ ವಾಽಮ್ಲದಾಡಿಮರಸೇನ| ತರ್ಪಯತಿ ಶೀಘ್ರಮೇತಜ್ಜಲೌಘವತ್ಸೈಕತ ರಾಶಿಮ್|| ಕೋಲದಾಡೀಮವೃಕ್ಷಾಮ್ಲಚುಕ್ರೀಕಾಚುಕ್ರಿಕಾರಸಃ| ಪಞ್ಚಾಮ್ಲಕೋ ಮುಖಾಲೇಪಃ ಸದ್ಯಸ್ತೃಷ್ಣಾಂ ನಿಯಚ್ಛತಿ|| ಕ್ಷೀರೇಕ್ಷುರಸ ಮಾರ್ದ್ವೀಕಕ್ಷೌದ್ರಸೀಧುಗುಡೋದಕೈಃ| ವೃಕ್ಷಾಮ್ಲಾಮ್ಲೈಶ್ಚ ಗಣ್ಡೂಷಾ ಮುಖಶೋಷಪ್ರಣಾಶನಾಃ|| ದಾಡಿಮಂ ಬದರಂ ರೋಧ್ರಂ ಕಪಿತ್ಥಂ ಬೀಜಪುರಕಮ್| ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಪ್ರಲೇಪಸ್ತು ಪಿಪಾಸಾದಾಹನಾಶನಃ|| ವಾರಿ ಶೀತಂ ಮಧುಯುತಮಾಕಣ್ಠಾದ್ವಾ ಪಿಪಾಸಿತಮ್| ಪಾಯದ್ವಾಮಯೇಚ್ಚಾಪಿ ತೇನ ತೃಷ್ಣಾ ಪ್ರಶಾಮ್ಯತಿ|| ವಟಪ್ರರೋಹಂ ಮಧುಕುಷ್ಠಮುತ್ಪಲಂ ಸಲಾಜಚುರ್ಣಂ ಗುಟಿಕಾಂ ಪ್ರಕಲ್ಪಯೇತ್| ಸುಸಂಹಿತಾ ಸಾ ವದನೇ ವಿಧಾರಿತಾ ತೃಷ್ಣಾಂ ಪ್ರವೃದ್ಧಾಮಪಿ ಹನ್ತಿ ಸತ್ವರಮ್||" ಇತಿ| ಯೋಗರತ್ನೇ-"ಮಧುರೈಃ ಸಜೀವನೀಯೈಃ ಶೀತೈಶ್ಚ ಸತಿಶೂಕೈಃ ಶ್ರಿತಂ ಕ್ಷೀರಂ ಪಾನಾಭ್ಯಞ್ಜನಸೇಕೇಷ್ವಿಷ್ಟಂ ಮಧುಶರ್ಕರಾಯುಕ್ತಮ್| ಲೋಹಿತಕಶಾಲಿತಣ್ಡುಲಖರ್ಜೂರಪರೂಷಕೋತ್ಪಲದ್ರಾಕ್ಷಾಃ ಮಧುಪಕ್ವೇ ಲೋಷ್ಠಮೇವ ಚ ಜಲೇ ಸ್ಥಿತಂ ಶೀತಲಂ ಪೇಯಮ್|| ಜಮ್ಬಾಮ್ರಾತಕಬದರೀದಲವೇತಸಪಞ್ಚವಲ್ಕಪಞ್ಚಾಮ್ಲೈಃ| ಹೃನ್ಮುಖಶಿರಃಪ್ರದೇಹಾಃ ಸಘೃತಾ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಭ್ರಮಾತಿತೃಷ್ಣಾಧ್ನಾಃ|| ದ್ರಾಕ್ಷೇಕ್ಷೂತ್ಪಲಯಷ್ಟ್ಯಾದ್ಯೈಃ ಶರ್ಕರಾಮಧುಯೋಜಿತೈಃ| ಕಷಾಯಂ ಸಂಪಿಬೇಚ್ಛೀತಂ ತೃಷ್ಣಾನಾಶಕರಂ ಪರಮ್|| ಲೋಷ್ಟಪ್ರತತ್ಪತೋಯಂ ತು ಶರ್ಕರಾಮಧುಯೋಜಿತಮ್| ಲಾಕ್ಷಾಚೂರ್ಣಸಮಾಯುಕ್ತಂ ಪೀತಂ ತೃಡ್ದಾಹನಾಶನಮ್|| ಜಮ್ಬ್ವಾಮ್ರಪಲ್ಲವೋಶೀರೈಃ ಸಿತಾವರುಣಕಾಜಿತೈಃ| ಸಪಯಸ್ಕಃ ಕೃತಃ ಕ್ವಾಥಃ ಸಮ್ಪೀತಸ್ತೃಡ್ವಿನಾಶನಃ|| ರಕವೃಕ್ಷಾಮ್ಲದಾಡಿಮಾಮ್ಲೋಷ್ಣವೇತಸೈಃ| ಸಶರ್ಕರೈರ್ನಿಹನ್ತ್ಯಾಶು ಲೇಹಸ್ತೃಷ್ಣಾಂ ಸುದುರ್ಜಯಾಮ್|| ಸಾರಿವಾಲಾಜಪಿಪ್ಪಲೀಮಧುನಾಗರೈಃ| ಪಯಸ್ತೃಷಾಧ್ನೋ ಗಣ್ಡೂಷಃ ಕಾಞ್ಜಿಕೈರ್ಮುಖ|| ...ಂಅದನಮಧುಕಂ ಶೀತಮಮ್ಬು ವಿವರ್ಧಿತಮ್|ಅರ್ಧಶರ್ಕರಾಯುಕ್ತಂ ಪಿಬೇತ್ತೃಷ್ಣಾರ್ದಿತೈ|| ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪವನೋತ್ಥಾಯಾಂ ತೃಷ್ಣಾಯಾಂ ದಧಿ ಗುಡೇನ ಸಹ ಶಸ್ಯತೇ| ಮಾಂಸರಸಾಶ್ಚ ಬೃಂಹಣಾಃ ಶಸ್ತಾಃ| ತಥಾ ವಿದಾರ್ಯಾದಿಗಣಾಮ್ಬು "ವಿದಾರಿಪಞ್ಚಾಙ್ಗುಲ" (ಹೃ.ಸೂ.ಅ.೧೫/೯)ಇತ್ಯಾದಿಭಿಃ ಶೃತಂ ತೋಯಂ-ಪಾನೀಯಂ, ಶಸ್ತಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ವಾತತೃಷ್ಣೌಷಧಮಾಹ-ತೃಷ್ಣಾಯಾಮಿತಿ| ಯೋಗರತ್ನೇ-"ಪಞ್ಚಾಙ್ಗಿಕಾಃ ಪಞ್ಚ ಗಣಾ ಯ ಉಕ್ತಾಸ್ತೇಷ್ವಮ್ಬು[ಸಿದ್ಧಂ ಪ್ರಥಮೇ ಗ] ಣೇ ವಾ| ಪಿಬೇತ್ಸುಖೋಷ್ಣಂ ಮನುಜೋಽಚಿರೇಣ ತೃಷೋ ವಿಮುಚ್ಯೇತ ಹಿ ವಾತಜಾಯಾಃ|| [ತೃಷ್ಣಾತಿವೃದ್ಧೌ] ಉದರೇ ಚ ಪೂರ್ಣೇ ಸಂಚ್ಛರ್ದಯೇನ್ಮಾಗಧಿಕೋದಕೇನ| ವಿಲೇಖನಂ ಚಾತ್ರ ಹಿತಂ ವಿಧೇಯಂ ಸ್ಯಾದ್ದಾ[ಡಿಮಾಮ್ರಾ] ತಕಬೀಜಪೂರೈಃ||" [ಇತಿ|] ವಙ್ಗಸೇನೇ (ತೃಷಾ. ಶ್ಲೋ. ೨೨)-" ವಾತಘ್ನಮನ್ನಪಾನಂ ಮೃದು ಲಘು ಶೀತಂ ರಸೋ ಗುಡೂಚ್ಯಾಶ್ಚ|" [ಇತಿ|]

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪಿತ್ತೋತ್ಥಾಯಾಂ ಶರ್ಕರಾನ್ವಿತಃ ಪಕ್ವೋದುಮ್ಬರಫಲಜೋ ರಸಃ, ತೇಷಾಂ-ಉದುಮ್ಬರಾಣಾಂ ವಾ ಕ್ವಾಥೋ ಹಿಮಃ, ತದ್ವತ್-ಸಿತಾಯುಕ್ತಃ, ಶಸ್ಯತೇ| ತಥೈವ ಸಾರಿವಾದಿಗಣಾಮ್ಬು-"ಸಾರಿವೋಶೀರ" (ಹೃ.ಸೂ.ಅ.೧೫|೧೧) ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ| ತದ್ವಿಧೈಃ-ಶೀತವೀರ್ಯೈಶ್ಚ, ಗಣೈಃ ಕೃತಾನ್ ಶೀತಕಷಾಯಾನ್ ಸಸಿತಾಮಾಕ್ಷಿಕಾನ್ ಪಿಬೇತ್| ತಥೈವ ಮಧುರೈಃ-ದ್ರಾಕ್ಷಾದಿಭಿರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ, ಕಲ್ಪಿತಾನ್| ಕ್ಷೀರಿವೃಕ್ಷೈಶ್ಚ-ಅಶ್ವತ್ಥನ್ಯಗ್ರೋಧಾದಿಭಿಃ, ಕಲ್ಪಿತಾನ್ ಶೀತಕಷಾಯಾನ್ ಸಶರ್ಕರಾಮಧೂನ್ ಪಿಬೇತ್| ಬೀಜಪೂರಕಾದಿಪಲ್ಲವಾನ್ ಕುಶಕಾಶಾನಾಂ ಮೂಲಾನಿ ಮಧುಕಂ ಚೈತಜ್ಜಲೇ ಶೃತಂ ಪಿಬೇತ್| ಶೀತಮಿತಿ ಪ್ರಕೃತತ್ವಾದ್ಯೋಗ್ಯತ್ವಾಚ್ಚಾತ್ರ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಅಥವಾ, ಜ್ವರಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಕ್ತಂ [ದ್ರಾಕ್ಷಾದಿ-] "ದ್ರಾಕ್ಷಾಮಧೂಕ" (ಹೃ.ಚಿ.ಅ.೧|೫೫) ಇತ್ಯಾದಿಕಂ ಫಾಣ್ಟಂ ಶೀತಕಷಾಯಂ [ವಾ] ಪಿಬೇತ್| ಪಞ್ಚಸಾರಾಮ್ಬು ವಾ-"ಮಧುಖರ್ಜೂರಮೃದ್ವೀಕಾ" (ಹೃ.ಚಿ.ಅ.೨/೧೪) ಇತ್ಯಾದಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಪಠಿತಂ, ಪಿಬೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಪಿತ್ತತೃಷ್ಣೌಷಧಮಾಹ-ಪಿತ್ತಜಾಯಾಮಿತಿ| ತದ್ವಿಧೈಃ-ಪಿತ್ತಘ್ನೈಃ| ತದ್ವತ್-ಸಸಿತಾಮಧೂನ್| ಕ್ಷೀರಿವೃಕ್ಷೈಶ್ಚ ತದ್ವತ್| ಬೀಜಪೂರಪಲ್ಲವಾದಿಸಪ್ತಕಂ ಜಲೇ ಶೃತಮ್| ವಙ್ಗಸೇನೇ (ತೃಷಾ. ಶ್ಲೋ. ೧೮)- "ಕಾಶ್ಮರ್ಯಂ ಶರ್ಕರಾಯುಕ್ತಂ ಚನ್ದನೋಶೀರಧಾನ್ಯಕಮ್| ದ್ರಾಕ್ಷಾಮಧೂಕಸಂಯುಕ್ತಂ ಪಿತ್ತತರ್ಷೇ ಜಲಂ ಪಿಬೇತ್|| ಸ್ಯಾಜ್ಜೀವನೀಯಸಿದ್ಧಕ್ಷೀರಘೃತಂ ವಾತಪಿತ್ತಜೇ ತರ್ಷೇ| ತದ್ವದ್ದ್ರಾಕ್ಷಾಚನ್ದನಖರ್ಜೂರೋಶೀರಮಧುಯುತಂ ತೋಯಮ್|| ಜೀರ್ಣಭುಕ್ತಃ ಪಿಬೇದ್ವಾಽಪಿ ಮಧುನಾ ತಣ್ಡುಲೋದಕಮ್|" [ಇತಿ|]

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶ್ಲೇಷ್ಮಜಾಯಾಂ ತೃಷ್ಣಾಯಾಂ ನಿಮ್ಬಪತ್ರಪಾನೀಯೇನ ವಮನಂ ಶಸ್ತಮ್| ಬಿಲ್ವಾದಿಭಿರ್ಜಲಂ ಸಾಧಿತಂ ಕಫತೃಷ್ಣಾಯಾಂ ಪಿಬೇತ್| ರಜನ್ಯಾ-ಹರಿದ್ರಯಾ, ಜಲಂ ಸಿದ್ಧಂ ಪಿಬೇತ್| ಸಕ್ಷೌದ್ರಶರ್ಕರಂ ಕಫತೃಷ್ಣಾಯಾಂ ಮುದ್ಗಯೂಷಂ ಚ ತ್ರಿಕಟುಪಟೋಲನಿಮ್ಬಪಲ್ಲವಾನ್ವಿತಂ ಪಿಬೇತ್| ಯವಾನ್ನಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಕವಲಂ ತೀಕ್ಷ್ಣನಸ್ಯಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಲೇಹಂ ಚ ಶೀಲಯೇತ್| ಶಿಮ್ಬೀಧಾನ್ಯಮ್| ಕಚ್ಛಕಃ-ತುಮು(ತೂಣೀ)ಕಃ| ವಙ್ಗಸೇನೇ (ತೃಷಾ-ಶ್ಲೋ.೨೨)-"ಬಿಲ್ವಾಢಕೀಧಾತಕೀಪಞ್ಚಕೋಲದರ್ಭೇಷು ಸಿದ್ಧಂ ಕಫಜಾಂ ನಿಹನ್ತಿ| "ಇತಿ| ಯೋಗರತ್ನೇ-"ಬಿಲ್ವಾಢಕೀ[ಕನ್ಯಕ] ಪಞ್ಚಮೂಲದರ್ಭೇಷು ಸಿದ್ಧಂ ಕಫಜಾಂ ನಿಹನ್ತಿ|" ಇತಿ| ಕಚ್ಛಕ(ಧಾತಕಿ)-ಪಞ್ಚಕೋಲಯೋಃ ಸ್ಥಾನೇ ಲಘು [ಪಞ್ಚಮೂಲಮ್]| ವಙ್ಗಸೇನೇ(ತೃಷಾ. ಶ್ಲೋ.೨೩)-"ಸಜೀರಕಾಣ್ಯಾರ್ದ್ರಕಶೃಙ್ಗಬೇರಸೌವರ್ಚಲಾನ್ಯರ್ಧಜಲಪ್ಲುತಾನಿ| ಮದ್ಯಾನಿ ಹೃದ್ಯಾನಿ ಚ ಗನ್ಧವನ್ತಿ ಪೀತಾನಿ ಸದ್ಯಃ ಶಮಯನ್ತಿ ತೃಷ್ಣಾಮ್||" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಕಫತೃಷ್ಣೌಷಧಮಾಹ-ಕಫೋದ್ಭವಾಯಾಮಿತಿ| ಆಢಕೀ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸರ್ವೈರಾಮಾಚ್ಚ ತೃಷ್ಣಾಯಾಂ ಸತ್ಯಾಂ ತದ್ಧನ್ತ್ರೀ ಸನ್ನಿಪಾತಘ್ನ್ಯಾಮಘ್ನೀ ಚ ಕ್ರಿಯೇಷ್ಟಾ| ತಥಾ ಚ ವಮನಮಿಷ್ಟಮ್| ತ್ರ್ಯೂಷಣಾರುಷ್ಕರವಚಾದಿಯುಕ್ತೇನ ಫಲಾಮ್ಲೇನೋಷ್ಣಜಲೇನ ವಾ ಮಸ್ತುನಾ ವಾ ಇಷ್ಟಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಸನ್ನಿಪಾತಜೌಷಧಮಾಹ-ಸರ್ವೈರಿತಿ| ತದ್ಧನ್ತ್ರೀ-ಸರ್ವದೋಷಹನ್ತ್ರೀ ಆಮಹನ್ತ್ರೀ ಚ| ತ್ರ್ಯೂಷಣಾದಿಭಿರ್ವಮನಮ್| ಫಲಾಮ್ಲಂಮಾತುಲುಙ್ಗಾದ್ಯಮ್ಲಮ್| ಮದನಫಲಂ ವಮನತ್ವಾಲುಬ್ಜಮ್ (?)|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅನ್ನಾತ್ಯಯಾತ್-ಅನ್ನವಿರಹಾತ್, ತೃಷ್ಣಾಯಾಂ ಸತ್ಯಾಂ ಮಣ್ಡಮುಷ್ಣಂ ಶೀತಂ ಮನ್ಥಂ ಚ ಕಾಲಪ್ರಕೃತಿಸಾತ್ಮ್ಯಾದಿವಿತ್ ಪಿಬೇತ್| ವಾತಕಫಪ್ರಕೃತಿನಾ ಉಷ್ಣೋ ಮಣ್ಡಃ ಪೇಯಃ| ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಕೃತಿನಾ ವಾತಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತಿನಾ ಚ ಹಿಮೋ ಮನ್ಥಃ ಪೇಯಃ| ಏವಂ ಕಾಲಸಾತ್ಮ್ಯಾದಿಷು ನಿರುಪ್ಯಮ್| "ಸಕ್ತವಃ ಸರ್ಪಿಷಾಽಭ್ಯಕ್ತಾಃ ಶೀತೋದಕಪರಿಪ್ಲುತಾಃ| ನಾತಿದ್ರವಾ ನಾತಿ ಸಾನ್ದ್ರಾ ಮನ್ಥ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ||" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಉಪವಾಸಜೌಷಧಮಾಹ-ಅನ್ನಾತ್ಯಯಾದಿತಿ| ಉಷ್ಣಂ ಮಣ್ಡಂ ಶೀತಕಾಲೇ| ಶೀತಂ ಮನ್ಥಮುಷ್ಣಕಾಲೇ| ಅತ ಏವ ಕಾಲವಿದಿತ್ಯುಕ್ತಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶ್ರಮಾತ್ತೃಷಿ ಜಾತಾಯಾಂ ಮಾಂಸರಸಂ ಮದ್ಯಂ ವಾ ಸಶರ್ಕರಂ ಪಿಬೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಶ್ರಮಜೌಷಧಮಾಹ-ತೃಷಿ ಶ್ರಮಾದಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಆತಪಾತ್ತೃಷಿ ಯವಕೋಲೋದ್ಭವೈಃ ಸಕ್ತುಭಿಃ ಸಶರ್ಕರಂ ಮನ್ಥಂ ಪಿಬೇತ್| ಸರ್ವಾಣಿ ಚಾಙ್ಗಾನಿ ತಿಲಪಿಣ್ಯಾಕಕಾಞ್ಜಿಕೈರ್ಲಿಮ್ಪೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಆತಪಜೌಷಧಮಾಹ=ಆತಪಾದಿತಿ| ಕೋಲಜಾಃ-ಶುಷ್ಕಬದರತ್ವಗುದ್ಭವಾಃ| ತಿಲಗ್ರಹಣಂ ಪಿಣ್ಯಾಕೇನ ವಿಕಲ್ಪಾರ್ಥಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶೀತಸ್ನಾನಾಚ್ಚ ತೃಣ್ಮಾನ್ ಮದ್ಯಾಮ್ಬು ಪಿಬೇತ್| ತೃಣ್ಮಾನಿತಿ ಮತುಪಿ ಮಯ ಇತಿ ಣತ್ವೇ ರೂಪಮ್| ಗುಡಜಲಂ ವಾ ಪಿಬೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಉಷ್ಣಾಕ್ಲಾನ್ತಸ್ಯೇ (ನಿ. ಅ. ೫/೫೫)ತ್ಯುಕ್ತತೃಷ್ಣೌಷಧಮಾಹ-ಶೀತಸ್ನಾನಾತ್ತ್ವಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಮದ್ಯಾತ್ತೃಣ್ಮಾನರ್ಧಜಲಂ ಮದ್ಯಂ ಸ್ನಾತಶ್ಚಾಮ್ಲಲವಣಾಭ್ಯಾಂ ಯುತಂ ಪಿಬೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಮದ್ಯಜೌಷಧಮಾಹ-ಮದ್ಯಾದಿತಿ| ಆಯುತಂ-ಯುಕ್ತಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸ್ನೇಹೇನ ತೀಕ್ಷ್ಣತರೋಽಗ್ನಿರ್ಯಸ್ಯ ಸ ನರಸ್ತೃಣ್ಮಾನ್ನಿಸರ್ಗಶೀತಲಂ ಜಲಂ ಪಿಬೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ತೀಕ್ಷ್ಣಾಗ್ನೇಃ ಸ್ನೇಹಜೇ (ನಿ. ಅ. ೫/೫೬) ತ್ಯುಕ್ತತೃಷ್ಣೌಷಧಮಾಹ-ಸ್ನೇಹತೀಕ್ಷ್ಣತರಾಗ್ನಿಸ್ತ್ವಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸ್ನೇಹಾತ್ ಪುನರಜೀರ್ಣಾತ್ ಪಿಪಾಸಿತ ಉಷ್ಣಾಮ್ಬು ವಾ ಪಿಬೇತ್| ಜೀರ್ಣಾತ್ತು ಸ್ನೇಹತ್ತೃಷಿ ಮಣ್ಡಂ ಪಿಬೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅಜೀರ್ಣಸ್ನೇಹಜೌಷಧಮಾಹ-ಸ್ನೇಹಾದಿತಿ| ಜೀರ್ಣಸ್ನೇಹಜೌಷಧಮಾಹ-ಜೀರ್ಣಾದಿತಿ| ಅತೀಕ್ಷ್ಣಗ್ನಿವಿಷಯಮಿದಂ ಭೇದದ್ವಯಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸ್ನಿಗ್ಧಾನ್ನೇನ ಭುಕ್ತೇನ ತೃಷಿತೋ ಹಿಮಸ್ಪರ್ಧಿ-ತುಹಿನಶೀತಲಂ, ಗುಡೋದಕಂ ಪಿಬೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಸ್ನಿಗ್ಧಾನ್ನಜೌಷಧಮಾಹ-ಪಿಬೇದಿತಿ| ಹಿಮಸ್ಪರ್ಧಿ-_|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಗುರ್ವಾದ್ಯನ್ನೇನ ಭುಕ್ತೇನ ತೃಷಿತಃ ಪೀತ್ವೋಷ್ಣಾಮ್ಬು ತತ್-ಗುರ್ವಾದ್ಯನ್ನಂ, ಉದ್ವಮೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಗುರ್ವಾದಿಭೋಜನಜೌಷಧಮಾಹ-ಗುರ್ವಾದ್ಯನ್ನೇನೇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕ್ಷಯಜಾಯಾಂ ತೃಷಿ ಕ್ಷಯೇ ಹಿತಂ ಯದ್ ಬೃಂಹಣಮೌಷಧಂ ತತ್ಸರ್ವಂ ಹಿತಂ-ಶಸ್ತಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ರಸಕ್ಷಯಜೌಷಧಮಾಹ-ಕ್ಷಯಜಾಯಾಮಿತಿ| ಕ್ಷಯಹಿತಂ-ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಹಿತಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕೃಶಾದೀನಾಂ ತೃಷಿ ಜಾತಾಯಂ ಕ್ಷೀರಂ ಹಿತಮ್| ಅಥವಾ ಛಾಗೋ ರಸೋ ಹಿತಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಕೃಶಾದೀನಾಂ ವಿಶೇಷಮಾಹ-ಕೃಶದುರ್ಬಲರೂಕ್ಷಾಣಾಮಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸೋರ್ಧ್ವವಾತಾಯಾಂ ತೃಷಿ ಕ್ಷಯಕಾಸಹರೈಃ ಶೃತಂ ಕ್ಷೀರಂ ಹಿತಮ್| ಚಶಬ್ದಾನ್ಮಾಂಸರಸಶ್ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಸೋರ್ಧ್ವವಾತಾಯಾಂ ವಿಶೇಷಮಾಹ-ಕ್ಷೀರಂ ಚೇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ರೋಗೋಪಸರ್ಗಾಜ್ಜಾತಾಯಾಂ ತೃಷಿ ಧಾನ್ಯಾಮ್ಬು ಸಸಿತಾಮಾಕ್ಷಿಕಂ ಪಾನೇ ಪ್ರಶಸ್ತಮ್| ಸರ್ವಾ ಚ ಕ್ರಿಯಾ ರೋಗಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಶಸ್ತಾ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ರೋಗಾಪಸರ್ಗಜೌಷಧಮಾಹ-ರೋಗೋಪಸರ್ಗಜಾತಾಯಾಮಿತಿ| ಧಾನ್ಯಂ-ಕುಸ್ತುಮ್ಬರೀ| ವಙ್ಗಸೇನೇ (ತೃಷಾ. ಶ್ಲೋ. ೩೭)- " ಕ್ಷತೋದ್ಭವಾಂ ರೂಗ್ವಿನಿವಾರಣೇನ ಜಯೇದ್ರಸಾನಾಮಸೃಜಶ್ಚ ಪಾನೈಃ| ಕ್ಷಯೋತ್ಥಿತಾಂ ಕ್ಷೀರಜಲಂ ನಿಹನ್ಯಾನ್ಮಾಂಸೋದಕಂ ವಾ ಮಧುಕೋದಕಂ ವಾ||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪೂರ್ವಾಮಯೇನ ಕ್ಷೀಣಃ ಸನ್ ತೃಷ್ಣಕ್-ಪಿಪಾಸಿತೋ, ಯದಿ ಜಲಂ ನ ಲಭೇತ ತದಾ ಮರಣಂ ದೀರ್ಘರೋಗಂ ವಾ ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾತ್| ತತಶ್ಚ ಹೇತೋಸ್ತ್ವರಿತಂ-ಶೀಘ್ರತರಂ, ತಸ್ಯ-ನರಸ್ಯ, ಪೂರ್ವಮನ್ಯೇಭ್ಯೋ ರೋಗೇಭ್ಯಃ ಸಾತ್ಮ್ಯಾನ್ನ ಪಾನಭೇಷಜೈಸ್ತೃಷಂ ಜಯೇತ್, ತತೋಽಪರಂ ರೋಗಮ್| ಕಿಮೇವಂ ಕ್ರಿಯತೇ ? ಇತ್ಯಾಹ-ತಸ್ಯಾಂ ತೃಷಿ ಜಿತಾಯಾಂ ಸತ್ಯಾಮನ್ಯೋಽಪಿ ರೋಗ ಉಪಕ್ರಮಿತುಂ ಶಕ್ಯಃ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಚತುರ್ಥೇ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಸ್ಥಾನೇ ಛರ್ದಿಹೃದ್ರೋಗತೃಷ್ಣಾಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ನಾಮ ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೬||

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ರೋಗಾದ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯೇತ್ಯಸ್ಯಾಮಾಹ-ತೃಷ್ಯನ್ನಿತಿ| ರೋಗವಿರೋಧೇಽಪಿ ಜಲಂ ದೇಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಪದ್ರವರೂಪಾಯಾ ಅಪ್ಯುಪಸರ್ಗಜಾಯಾಃ (?) ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮಾಹತ್ವರಿತಮಿತಿ| ಸಾತ್ಮ್ಯಗ್ರಹಣಂ ಯದ್ಯುಪಶೇತೇ ತತ್ತದ್ಯುಕ್ತಿನಿರಪೇಕ್ಷಮಪಿ ದೇಯಮಿತ್ಯೇವಮರ್ಥಃ| ವಙ್ಗಸೇನೇ (ತೃಷಾ. ಶ್ಲೋ. ೪೧)- "ಮೂರ್ಚ್ಛಾಚ್ಛರ್ದಿತೃಷಾದಾಹಸ್ತ್ರೀಮದ್ಯಭೃಶಕರ್ಶಿತಾಃ| ಪಿಬೇಯುಃ ಶೀತಲಂ ತೋಯಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ಮದಾತ್ಯಯೇ|| ತೃಷಿತೋ ಮೋಹಮಾಯಾತಿ ಮೋಹಾತ್ಪ್ರಾಣಾನ್ ವಿಮುಞ್ಜತಿ| ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವಾಸ್ವವಸ್ಥಾಸು ನ ಕ್ವಚಿದ್ವಾರಿ ವಾರ್ಯತೇ|| ಅನ್ನೇನಾಪಿ ವಿನಾ ಜನ್ತುಃ ಪ್ರಾಣಾನ್ ಧಾರಯತೇ ಚಿರಮ್| ತೋಯಾಭಾವಾತ್ಪಿಪಾಸಾರ್ತಃ ಕ್ಷಣಾತ್ಪ್ರಾಣೈರ್ವಿಮುಚ್ಯತೇ||" ಇತಿ| ಇತಿ ಹೇಮಾದ್ರಿಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದರಸಾಯನೇ| ತೃಷ್ಣಾರೋಗಪ್ರಶಮನಂ ಸಾಮಸ್ತ್ಯೇನ ನಿರೂಪಿತಮ್||