Adhikarana adhyāyōpakramaḥ · Śloka
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
rājayakṣmacikitsitādanantaraṁ chardyādicikitsitamārabhyatē| yatō yakṣmaṇa ēva prāyēṇaita upadravabhūtā jāyantē| ata ētadārambhō yukta ityāha-
Adhikarana adhyāyōpakramaḥ · Śloka
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
rājayakṣmacikitsitādanantaraṁ chardyādicikitsitamārabhyatē| yatō yakṣmaṇa ēva prāyēṇaita upadravabhūtā jāyantē| ata ētadārambhō yukta ityāha-
Adhikarana chardihradrōgatr̥ṣṇācikitsitādhyāyaḥ chardiṣu prāk laṅghanam,tatō vamanam (2) · Śloka 2
athāta-chardihr̥drōgatr̥ṣṇācikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ iti ha smāhuratrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē|2| ) āmāśayōtklēśabhavāḥ prāyaścchardyō hitaṁ tataḥ| laṅghanaṁ prāgr̥tē vāyōrvamanaṁ tatra yōjayēt||1|| balinō bahudōṣasya vamataḥ pratataṁ bahu| |2|
अथात-छर्दिहृद्रोगतृष्णाचिकित्सितं व्याख्यास्यामः इति ह स्माहुरत्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| ) आमाशयोत्क्लेशभवाः प्रायश्च्छर्द्यो हितं ततः| लङ्घनं प्रागृते वायोर्वमनं तत्र योजयेत्||१|| बलिनो बहुदोषस्य वमतः प्रततं बहु| |२|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-utklēśanaṁ-utklēśō,-dōṣāṇāmucchūnāvasthaiva| āmāśayōtklēśāt sambhavō-janma, yāsāṁ tā āmāśayōtklēśabhavāḥ prāyaścchardyō yatastasmāt prāk-prathamaṁ, laṅghanaṁ hitam| prāyōgrahaṇaṁ vātajāyāṁ chardyāmāmāśayōtklēśāsambhavārthaṁ vāyōṟutē tadyōjayēt| kāryē kāraṇōpacārādēvaṁ nirdiṣṭam| vātajāṁ hi chardi muktvā'nyāsu chardiṣu laṅghanaṁ kāryam| laṅghanē kr̥tē'pyanu paśāntavēgāsu tatra-tāsu chardiṣu, vamanaṁ kāryam| balinaḥ puṁsō-na durbalasya, athavā bahudōṣasya, tathā pratataṁ-anārataṁ, bahu vamatō vamanaṁ yōjayēt|
Adhikarana tatō hr̥dyaṁ virēcanam virēcanaphalam tataḥ śamanauṣadham rūkṣadurbalasya śamanamēva (2-3) · Śloka 3
| tatō virēkaṁ kramaśō hr̥dyaṁ madyaiḥ phalāmbubhiḥ||2|| kṣīrairvā saha sa hyūrdhvaṁ gataṁ dōṣaṁ nayatyadhaḥ| śamanaṁ cauṣadhaṁ rūkṣadurbalasya tadēva tu||3||
| ततो विरेकं क्रमशो हृद्यं मद्यैः फलाम्बुभिः||२|| क्षीरैर्वा सह स ह्यूर्ध्वं गतं दोषं नयत्यधः| शमनं चौषधं रूक्षदुर्बलस्य तदेव तु||३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tatō-vamanādanantaraṁ virēkauṣadhaṁ kramaśō-na sahasā, yōjayēt| kimbhūtaṁ virēkadravyam ? hr̥dyaṁ-hr̥dayāya hitam| kaiḥ saha ? madyaiḥ-mārdvīkādibhiḥ| tathā, phalāmbubhiḥ-śōbhanadrā kṣādiphalaniṣpāditavāribhiḥ| athavā, kṣīraiḥ-gōkṣīrādibhiḥ saha| kimēvaṁ syāt ? ityāha-sa hyūrdhvamityādi| yasmātsaḥ-virēkaḥ, ūrdhvaṁ gataṁ dōṣaṁ chardyanugamadhō nayati| na kēvalaṁ śōdhanaṁ-vamanaṁ virēcanaṁ vā, tatra yōjayēt| yāvacchamanamapi yadauṣadhaṁ tadapi tatra yōjayēt| rūkṣadurbalasya punaḥ puṁsastadēva-śamanamēva, yōjayēt, śōdhanāsahatvāt|
Adhikarana chardiṣu annaśākaphalādikam (4-6) · Śloka 6
pariśuṣkaṁ priyaṁ sātmyamannaṁ laghu ca śasyatē| upavāsastathā yūṣā rasāḥ kāmbalikāḥ khalāḥ||4|| śākāni lēhā bhōjyāni rāgaṣāḍavapānakāḥ| bhakṣyāḥ śuṣkā vicitrāśca phalāni snānagharṣaṇam||5|| gandhāḥ_ sugandhayō gandhaphalapuṣpānnapānajāḥ| bhuktamātrasya sahasā mukhē śītāmbusēcanam||6||
परिशुष्कं प्रियं सात्म्यमन्नं लघु च शस्यते| उपवासस्तथा यूषा रसाः काम्बलिकाः खलाः||४|| शाकानि लेहा भोज्यानि रागषाडवपानकाः| भक्ष्याः शुष्का विचित्राश्च फलानि स्नानघर्षणम्||५|| गन्धाः_ सुगन्धयो गन्धफलपुष्पान्नपानजाः| भुक्तमात्रस्य सहसा मुखे शीताम्बुसेचनम्||६||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tatra sarvāsvapi chardiṣu pariśuṣkādiguṇayuktamannaṁ śasyatē| kāmbalikādilakṣaṇaṁ kr̥tānnavargē kathitam| tathā phalāni, snānamudvartanādirūpēṇa gharṣaṇaṁ sugandhayaḥ-śōbhanagandhāḥ, gandhadravyapuṣpaphalānnapānajāḥ śasyantē| tatra gandhaśabdēna gandhadravyāṇi| bhuktamātrasya sahasā-jhaṭityēvājñātasaṅkētasya, mukhē śītāmbusēcanam| iti sāmānyēna chardīnāmupakramāḥ|
Adhikarana vātajāyāṁ chardyāṁ ghr̥tam, vātajāyāṁ vyōṣādyaṁ ghr̥tam, vātajāyāṁ dāḍimādyaṁ ghr̥tam, vātajāyāṁ tulyāmbukṣīram, vātajāyāṁ vaiṣkirō rasaḥ, vātajāyāṁ snigdhaṁ bhōjanam, vātajāyāṁ snēhavirēcanam (7-10) · Śloka 10
adhunā viśēṣēṇāha hanti mārutajāṁ chardiṁ sarpiḥ pītaṁ sasaindhavam| kiñciduṣṇaṁ viśēṣēṇa sakāsahr̥dayadravām||7|| vyōṣatrilavaṇāḍhyaṁ vā siddhaṁ vā dāḍimāmbunā| saśuṇṭhīdadhidhānyēna śr̥taṁ tulyāmbu vā payaḥ||8|| vyaktasaindhavasarpirvā phalāmlō vaiṣkirō rasaḥ| snigdhaṁ ca bhōjanaṁ śuṇṭhīdadhidāḍimasādhitam||9|| kōṣṇaṁ salavaṇaṁ cātra hitaṁ snēhavirēcanam| |10|
अधुना विशेषेणाह हन्ति मारुतजां छर्दिं सर्पिः पीतं ससैन्धवम्| किञ्चिदुष्णं विशेषेण सकासहृदयद्रवाम्||७|| व्योषत्रिलवणाढ्यं वा सिद्धं वा दाडिमाम्बुना| सशुण्ठीदधिधान्येन शृतं तुल्याम्बु वा पयः||८|| व्यक्तसैन्धवसर्पिर्वा फलाम्लो वैष्किरो रसः| स्निग्धं च भोजनं शुण्ठीदधिदाडिमसाधितम्||९|| कोष्णं सलवणं चात्र हितं स्नेहविरेचनम्| |१०|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vātajāṁ chardiṣaṁ sarpiḥ pītaṁ saindhavānvitaṁ kiñciduṣṇaṁ viśēṣēṇa hanti| pītaṁ-na tu līḍham, aśaktatvāt| tathā cōktam (hr̥.ci.a.3/111)-"ākrāmatyanilaṁ pītaṁ" iti| tasmāt pītaṁ ghr̥taṁ chardiṁ hantīti yuktam| athavā trikaṭutrilavaṇōtkaṭaṁ sarpiḥ pītaṁ pūrvōktaguṇam| dāḍimāmbuna vā śuṇṭhī dadhidhānyēna saha sāmānyakalpanayā siddhaṁ ghr̥taṁ pītaṁ pūrvōktaguṇam| jalatulyaṁ vā payaḥ śr̥taṁ pūrvavat| athavā, vaiṣkiraḥ-kukkuṭādijō, rasō bahusarpiḥsaindhavō mārutajāṁ chardiṁ hanti| kimbhūtaḥ ? phalēna-dāḍimamātuluṅgādinā, amlaḥ-amlatāṁ prāpitaḥ| snigdhaṁ ca bhōjanaṁ-aśanaṁ, [śuṇṭhī]dadhidāḍimēna saṁskr̥taṁ tu hitaṁ-chardiṁ hanti| atra ca-mārutacchardiṣi, snēhēna-ēraṇḍatailādinā, virēcanaṁ snēhavirēcanaṁ kōṣṇaṁ salavaṇaṁ ca hitam|
Adhikarana pittajāyāṁ chardyāṁ drākṣādi virēcanam, pittajāyāṁ tailvakaṁ dhr̥tam, pittajāyāṁ ślēṣmasthānagatē pittē vamanam, pittajāyāṁ śuddhau annapānam, pittajāyāṁ jambāmrādikkāthaḥ, pittajāyāṁ sacandanō dhātrīrasaḥ, pittajāyāṁ mugdadalakvātaḥ, pittajāyāṁ kōlādilēhaḥ, pittajāyāṁpathyādilēhatrayam (10-17) · Śloka 17
| pittajāyāṁ virēkārthaṁ drākṣēkṣusvarasaistrivr̥t||10|| sarpirvā tailvakaṁ yōjyaṁ vr̥ddhaṁ ca ślēṣmadhāmagam| ūrdhvamēva harēt pittaṁ svādutiktairviśuddhimān||11|| pibēnmanthaṁ yavāgūṁ vā lājaiḥ samadhuśarkarām| mudgajāṅgalajairadyādvyañjanaiḥ śāliṣaṣṭikam||12|| mr̥dbhr̥ṣṭalōṣṭaprabhavaṁ suśītaṁ salilaṁ pibēt| mudgōśīrakaṇādhānyaiḥ saha vā saṁsthitaṁ niśām||13|| drākṣārasaṁ rasaṁ vēkṣōrguḍūcyambu payō'pi vā| jambvāmrapallavōśīravaṭaśuṅgāvarōhajaḥ||14|| kvāthaḥ kṣaudrayutaḥ pītaḥ śītō vā viniyacchati| chardiṁ jvaramatīsāraṁ mūrcchāṁ tr̥ṣṇāṁ ca durjayām||15|| dhātrīrasēna vā śītaṁ pibēnmudgadalāmbu vā| kōlamajjasitālājāmakṣikāviṭkaṇāñjanam||16|| lihyātkṣaudrēṇa pathyāṁ vā drākṣāṁ vā badarāṇi vā| |17|
| पित्तजायां विरेकार्थं द्राक्षेक्षुस्वरसैस्त्रिवृत्||१०|| सर्पिर्वा तैल्वकं योज्यं वृद्धं च श्लेष्मधामगम्| ऊर्ध्वमेव हरेत् पित्तं स्वादुतिक्तैर्विशुद्धिमान्||११|| पिबेन्मन्थं यवागूं वा लाजैः समधुशर्कराम्| मुद्गजाङ्गलजैरद्याद्व्यञ्जनैः शालिषष्टिकम्||१२|| मृद्भृष्टलोष्टप्रभवं सुशीतं सलिलं पिबेत्| मुद्गोशीरकणाधान्यैः सह वा संस्थितं निशाम्||१३|| द्राक्षारसं रसं वेक्षोर्गुडूच्यम्बु पयोऽपि वा| जम्ब्वाम्रपल्लवोशीरवटशुङ्गावरोहजः||१४|| क्वाथः क्षौद्रयुतः पीतः शीतो वा विनियच्छति| छर्दिं ज्वरमतीसारं मूर्च्छां तृष्णां च दुर्जयाम्||१५|| धात्रीरसेन वा शीतं पिबेन्मुद्गदलाम्बु वा| कोलमज्जसितालाजामक्षिकाविट्कणाञ्जनम्||१६|| लिह्यात्क्षौद्रेण पथ्यां वा द्राक्षां वा बदराणि वा| |१७|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pittajāyāṁ chardyāṁ virēkārthaṁ-virēkaprayōjanāya, drākṣēkṣusvarasaistrivr̥ddēyā| tailvakaṁ vā sarpiryōjyam| pittajē chardiṣi vr̥ddhaṁ ślēṣmadhāmagaṁ pittamūrdhvamēva harēt-vamanaṁ tatra dēyamityarthaḥ| kairdravyaiḥ ? svādutiktaiḥ| āturō viśuddhimān-kr̥tavamanavirēkō lājairmanthaṁ pibēt| kimbhūtam ? samadhuśarkaram, athavā yavāgūṁ lājaiḥ samadhuśarkarāṁ pibēt| samadhuśarkaraśca samadhuśarkarā cēti "pumān striyā" ityēkaśēṣaḥ| tathā, mudgajairvyañjanairjāṅgalamāṁsai (māṁsajai)śca vyañjanaiḥ śāliṣaṣṭikamadyāt| mr̥dbhr̥ṣṭalōṣṭajaṁ suśītalaṁ jalaṁ pibēt| mudgādibhirvā saha niśāṁ sthitaṁ jalaṁ pibēt| drākṣārasādiṁ vā yathāyōgaṁ pibēt| jambvāmrādijaḥ kvāthaḥ kṣaudrānvitaḥ śītō vā-śītakaṣāyaḥ, pītaḥ kṣaudrayutaśchardyādīn hanti| mudgadalaiḥ śr̥tamambu mudgadalāmbu, taddhātrīrasēna saha pibēt| athavā mudgadalānāmambu mudgadalāmbu, śītaṁ-śītakaṣāyaṁ, pibēt| kōlādikaṁ kṣaudrēṇa lihyāt| pathyāṁ vā kṣaudrēṇa lihyāt| drākṣāṁ vā badarāṇi vā lihyāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- [ pittacchardyauṣadhamāha-pittajāyāmiti|] samadhuśarkaraṁ lājamanthaṁ lājayavāgūṁ vā samadhuśarkarām| vyañjanaiḥ-yūṣarasādyaiḥ| śamanamāha-mr̥dbhr̥ṣṭalōṣṭaprabhavamiti| anyadāha-mudgōśīrakaṇādhānyairiti| śamanacatuṣṭayamāha-drākṣārasamiti| anyadāha-jambavāmrēti| śītō vā-śītakaṣāyō vā| anyadāha-dhātrīrasēnēti| śītaṁ-candanam| anyadāha-mudgadalāmbu vēti| mudgadalāmbu-mudgaśakalavkātham| anyadāha-kōlamajjēti| lēhatrayamāha-kṣaudrēṇēti| saṅgrahē (ci. a. 8)- "kōlāsthimajjāstrōtōjalājōtpalarajāṁsi vā| pibēcchītāmbunāśālisvarṇagairikajaṁ rajaḥ|| piṣṭaṁ vā candanadrākṣāmāṁsīsēvyāmbugairikam| śālitaḍulatōyēna pibēdvā sasitāmadhu|| madhūkamadhukadrākṣākamalāmalakāmbudam| sasārivāparūṣākhyaṁ mūrvāṁ vā mākṣikānvitām|| madhukaṁ sātmagutpaṁ vā śītaṁ dhātrīrasēna vā|" iti|
Adhikarana kaphajāyāṁ chardyāṁ nimbādi vamanam, kaphajāyāṁ upavāsaḥ, kaphajāyāṁ āragvadhādiniryūhaḥ, kaphajāyāṁ manthāḥ, annaṁ rāgāḥ, kaphajāyāṁ manaḥśilādilēhaḥ, kaphajāyāṁ kapitthayōgaḥ, kaphajāyāṁ durālabhālēhaḥ, kaphajāyāṁ maricādilēhaḥ (17-21) · Śloka 21
| kaphajāyāṁ vamēnnimbakr̥ṣṇāpiṇḍītasarṣapaiḥ||17|| yuktēna kōṣṇatōyēna, durbalaṁ cōpavāsayēt| āragvadhādiniryūhaṁ śītaṁ kṣaudrayutaṁ pibēt||18|| manthān yavairvā bahuśaścchardighnauṣadhabhāvitaiḥ| kaphaghnamannaṁ hr̥dyaṁ ca rāgāḥ sārjakabhūstr̥ṇāḥ||19|| līḍhaṁ manaḥśilākr̥ṣṇāmaricaṁ bījapūrakāt| svarasēna kapitthasya sakṣaudrēṇa vamiṁ jayēt||20|| khādētkapitthaṁ savyōṣaṁ, madhunā vā durālabhām| lihyānmaricacōcailāgōśakr̥drasamākṣikam||21||
| कफजायां वमेन्निम्बकृष्णापिण्डीतसर्षपैः||१७|| युक्तेन कोष्णतोयेन, दुर्बलं चोपवासयेत्| आरग्वधादिनिर्यूहं शीतं क्षौद्रयुतं पिबेत्||१८|| मन्थान् यवैर्वा बहुशश्च्छर्दिघ्नौषधभावितैः| कफघ्नमन्नं हृद्यं च रागाः सार्जकभूस्तृणाः||१९|| लीढं मनःशिलाकृष्णामरिचं बीजपूरकात्| स्वरसेन कपित्थस्य सक्षौद्रेण वमिं जयेत्||२०|| ख़ादेत्कपित्थं सव्योषं, मधुना वा दुरालभाम्| लिह्यान्मरिचचोचैलागोशकृद्रसमाक्षिकम्||२१||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kaphajāyāṁ chardyāṁ nimbādibhiryuktēna kōṣṇajalēna vamēt| durbalaṁ ca naramupavāsayēt| āragvadhādiniryūhaṁ śītaṁ kṣaudrānvitaṁ pibēt| bahūn vārān chardighnauṣadhabhāvitairyavairmanthān pibēt| kaphaghnamannaṁ hr̥dyaṁ ca bhuktaṁ sadvamiṁ jayēt| rāgāḥ sakuṭhērakabhūstr̥ṇā vamiṁ jayanti pītāḥ| manaḥśilādikaṁ bījapūrakarasēna sakṣaudrēṇa vamiṁ jayēt| kapitthasya vā rasēna mākṣikānvitēna manaḥśilādikaṁ līḍhaṁ vamiṁ jayēt| kapitthaṁ vā satrikaṭukaṁ madhunā khādēt| dhanvayavāsaṁ vā madhunā lihyāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- kaphacchardyauṣadhamāha-kaphajāyāmiti| piṇḍītō-madanaḥ| upavāsamāha-durbalaṁ cōpavāsayēditi| durbalaṁ-vamanāsamartham| śamanamāha-āraragvadhādiniryūhamiti| saṅgrahē (ci. a. 8)- " triphalākaṇacavyādvā pēyāṁ patraiḥ karañjajaiḥ|" iti| triphalādibhyaḥ vkāthaṁ sakṣaudram, karañjapatrapēyāṁ vā sakṣaudrām| anyadāha-manthān yavairvēti| bhōjanamāha-kaphaghnamannamiti| śamanamāha-līḍhamiti| anyadāha-khādēditi| anyadāha-madhunā vēti| anyadāha-lihyāditi| cōcaṁ-lavaṅgatvak| saṅgrahē (ci. a. 8)- " samustāṁ madhunā śr̥ṅgīṁ kōlāmlaṁ vā sajāmbavam| tadvadviḍaṅgatriphalaṁ viḍaṅgaparipēlavam||" iti| yōgaratnē-"piṣṭvā dhātrīphalaṁ lākṣāṁ śarkarāṁ ca palōnmitām| datvā madhu palaṁ cātra kuḍavaṁ salilasya ca|| vāsasā gālitaṁ pītaṁ hanti chardiṁ tridōṣajām|| sārivōśīramadhukakustumbaruphalāni ca| yuktyā śrāvyajalaṁ dēyaṁ madhunā chardināśanam|| kr̥taṁ guḍūcyā vidhivatkaṣāyaṁ himasaṁjñitam| tisr̥ṣvapi bhavētpathyaṁ mākṣikēṇa samanvitam|| kapittharasasaṁyuktāṁ pippalīṁ mākṣikānvitām| muhurmuhurnarō līḍhvā chardibhyaḥ pratimucyatē|| dhātrīmustakacūrṇaṁ tu madhunā parimiśritam| pralihan prātarutthāya chardyatē sukhamāpnuyāt|| priyaṅgucandanōśīraśatapuṣpāyavaiḥ samaiḥ| kalkaṁ samustakaṁ lihyācchardighnaṁ madhusaṁyutam|| kuṣṭhaṁ nāgarasammiśraṁ lihyāccūrṇaṁ samaṁ tataḥ| prātarutthāya tōyēna chardyāmayaharaṁ param|| yaṣṭyāhvaṁ candanōpētaṁ samyakkṣīraprapēṣitam| tēnaivālōḍya pātavyaṁ rudhiracchardināśanam|| mātuluṅgarasō lājāśarkarāmadhusaṁyutaḥ| pippalīcūrṇasaṁyuktaḥ śrēṣṭhaścchardinivāraṇaḥ|| jātyā rasaḥ kapitthasya pippalīmaricānvitaḥ| kṣaudrēṇa yuktaḥ śamayēllēhō'yaṁ chadrimulbaṇām|| sauvarcalamajājyaśca śarkarā maricāni ca| kṣaudrēṇa saṁyutaṁ curṇaṁ śrēṣṭhaṁ chardinivāraṇam|| vidalāni ca mudgānāṁ pippalyaścaiva kuṭṭitāḥ| prastrutaṁ salilaṁ pēyaṁ chardyāṁ madhusamanvitam| jabvāmrasārō mustaṁ ca mācīdrākṣā (?) ca sādhayēt| kaṣāyō madhusaṁyuktaḥ pēyaśccharditr̥ṣāpahaḥ|| phalgupravālaṁ maricaṁ madhukaṁ nīlamutpalam| kṣuṇṇaṁ śītakaṣāyō'yaṁ tr̥ṣṇācchardinivāraṇaḥ|| ētairēvauṣadhaiḥ siddhāṁ lājapēyāṁ pibēnnaraḥ| saśarkarāṁ madhuyutām tr̥ṣṇācchardinivāriṇīm|| ardhōdakaṁ niṣēvēta mākṣikēṇāthavā payaḥ| tuṣṇāchardipraśamanaṁ jāṅgalaṁ rasamēva vā|| kṣīriṇāṁ caiva vr̥kṣāṇāṁ śuṅgān lihyātsukuṭṭitān| pippalīmadhusaṁyuktān tr̥ṣṇāchardinivāraṇān||" iti| [siddhasārē (chardyadhikārē ślō. 22)]-" lājākapitthamadhumāgadhikōṣaṇānāṁ kṣaudrābhayātrikaṭudhānyakajīrakāṇām| pathyāmr̥tāmaricamākṣikapippalīnāṁ lēhāstrayaḥ sakalavamyarucipraśāntyai|| ēlālavaṅgagajakēsarakōlamajjālājāpriyaṅgughanacandanapippalīnām| cūrṇāni mākṣikasitāsahitāni līḍhvāchardiṁ nihanti kaphamārutapittajātām|" "lājasaindhavasaṁyuktamāmrabījaṁ samālihēt| madhunā chardināśāya kṣipraṁ sukhamavānpuyāt||" (vaṅga. chardya. ślō. 49)- "aśvatthavalkalaṁ śuṣkaṁ dgdhvā nirvāpitaṁ jalē| tajjalaṁ pānamātrēṇa chardiṁ jayati dustarām||" "vijayātiviṣāvkāthaśchardihr̥cchūlanāśanaḥ||" (vaṅga. chardya. ślō. 57)- " āmrāsthibilvaniryūhaḥ pītaḥ samadhuśarkaraḥ| nihanyācchardyatīsāraṁ vaiśvānara ivāhutim||" iti|
Adhikarana dviṣṭārthajāyāmauṣadham (22) · Śloka 22
anūkūlōpacārēṇa yāti dviṣṭārthajā śamam| |22|
अनूकूलोपचारेण याति द्विष्टार्थजा शमम्| |२२|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-dviṣārthajā chardirmanasō'nukūlōpacārēṇa śāmyati|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-dviṣṭārthachardyauṣadhamāhaanukūlōpacārēṇēti|-
Adhikarana kr̥mijāyāmauṣadham, śēṣacchardirōgāṇāmauṣadham, chardyupadravāṇāmauṣadham (22-23) · Śloka 23
| kr̥mijā kr̥mihr̥drōgagaditaiśca bhiṣagjitaiḥ||22|| yathāsvaṁ pariśēṣāśca, tatkr̥tāśca tathā''mayāḥ| |23|
| कृमिजा कृमिहृद्रोगगदितैश्च भिषग्जितैः||२२|| यथास्वं परिशेषाश्च, तत्कृताश्च तथाऽऽमयाः| |२३|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kr̥mibhyō jātā chardiḥ kr̥mihr̥drōgagaditairauṣadhaiḥ śamaṁ yāti| na kēvalaṁ kr̥mijā chardirēva śamaṁ yāti| yathāsvaṁ pariśēṣā apyāmayāḥ-kr̥mihr̥drōgakr̥tāḥ, tē'pi kr̥mihr̥drōgagaditairbhēṣajaiḥ śamaṁ yānti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- kr̥mircchardyauṣadhamāha-krimijā iti| tr̥ṣṇā (śēṣa) cchardyāmayādīnāmauṣadhamāha-yathāsvaṁ pariśēṣāścēti| yathāsvaṁ-kāraṇabhūtarōgānusārēṇa anubandhidōṣānusārēṇa vā| pariśēṣāḥ-uktēbhyōnyāḥ| chardyupadravāṇāmauṣadhamāha-tatkr̥tāścēti| tatkr̥tāḥ-chardikr̥tāḥ| tathā-yathāsvam|
Adhikarana prasaktāyāṁ chardyāmauṣadham (23-25) · Śloka 25
chardiprasaṅgēna hi mātariśvā dhātukṣayātkōpamupaityavaśyam| kuryādatō'smin vamanātiyōga- prōktaṁ vidhiṁ stambhanabr̥ṁhaṇīyam||23|| sarpirguḍā māṁsarasā ghr̥tāni kalyāṇakatryūṣaṇajīvanāni| payāṁsi pathyōpahitāni lēhāśchardiṁ prasaktāṁ praśamaṁ nayanti||24|| iti chardicikitsitam|25|
छर्दिप्रसङ्गेन हि मातरिश्वा धातुक्षयात्कोपमुपैत्यवश्यम्| कुर्यादतोऽस्मिन् वमनातियोग- प्रोक्तं विधिं स्तम्भनबृंहणीयम्||२३|| सर्पिर्गुडा मांसरसा घृतानि कल्याणकत्र्यूषणजीवनानि| पयांसि पथ्योपहितानि लेहाश्छर्दिं प्रसक्तां प्रशमं नयन्ति||२४|| इति छर्दिचिकित्सितम्|२५|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-hi-yasmāt, chardiprasaṅgēna-anubandhēna, yō dhātukṣayaḥ tasmāddhētōrmātariśvā avaśyaṁ kōpamāyāti| atō hētōrvamanātiyōgaprōktaṁ vidhiṁ stambhanaṁ br̥ṁhaṇaṁ ca kuryāt, na punastaduktamanyaṁ vidhim| indravajrāvr̥ttam| tathā, sarpirguḍādayō dōṣadūṣyānurōdhatō yathākālamupayuktāśchardiṁ prasaktāṁ śamayanti| upajātivr̥ttam| tantrāntarē(?)cōktam (hr̥.ka.a.3/25)-"añjanaṁ candanōśīramajāsr̥kśarkarōdakam| lājacūrṇaiḥ pibēnmanthamatiyōgaharaṁ param||" iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- prasaktacchardyauṣadhamāha-chardiprasaṅgēnēti| saṅgrahē (ci. a. 7)- "tvaramāṇō jayēcchardiṁ prasaktāmanubandhanīm| kōṣṭhāśrayā mahāmarmapīḍākaratarā hi sā|| na cānnēna vinā kāyastanmayō vartatē'pi ca| dhātukṣayō'tivamathau samīraṇasamīraṇāt|| niyataṁ jāyatē tasmāddrutamatra prayōjayēt dhānvantaraṁ tryūṣaṇaṁ vā dōṣadēhānurōdhataḥ||" iti| iti hēmādriṭīkāyāmāyurvēdasāyanē| chardiprakaraṇaṁ nāma sāmastyēna nirūpitam||
Adhikarana vātajē hradrōgē mastvādi tailam (25-26) · Śloka 26
chardicikitsitādanantaraṁ hr̥drōgasādhanamucyatē, hr̥drōgaśabdaśravaṇasambandhāt| atha hr̥drōgacikitsitam| | hr̥drōgē vātajē tailaṁ mastusauvīratakravat||25|| pibētsukhōṣṇaṁ sabiḍaṁ gulmānāhārtijicca tat| |26|
छर्दिचिकित्सितादनन्तरं हृद्रोगसाधनमुच्यते, हृद्रोगशब्दश्रवणसम्बन्धात्| अथ हृद्रोगचिकित्सितम्| | हृद्रोगे वातजे तैलं मस्तुसौवीरतक्रवत्||२५|| पिबेत्सुख़ोष्णं सबिडं गुल्मानाहार्तिजिच्च तत्| |२६|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vātajē hr̥drōgē tailaṁ sukhōṣṇaṁ-kiñciduṣṇaṁ, pibēt| kimbhūtam ? mastusauvīratakrāṇi vidyantē yasmiṁstadēvam| tathā saha biḍalavaṇēna sabiḍaṁ, gulmādijit|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- athahr̥drōgacikitsitam| tatra vātajauṣadhamāha-hr̥drōga iti| sauvīraṁ-kāñjikam| mastvāditrayaṁ dravyam| biḍaṁ kalkaḥ|
Adhikarana vātajē hr̥drōgē lavaṇatailam (26) · Śloka 26
| tailaṁ ca lavaṇaiḥ siddhaṁ samūtrāmlaṁ tathāguṇam||26||
| तैलं च लवणैः सिद्धं समूत्राम्लं तथागुणम्||२६||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-lavaṇaiḥ-pañcabhiḥ saindhavādibhiḥ, gōmūtrēṇa kāñjikēna ca tailaṁ sāmānyaparibhāṣayā pakvaṁ tathāguṇaṁ-gulmādijit|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- anyadāha-tailamiti| amlaṁ-kāñjikam|
Adhikarana vātajē hr̥drōgē bilvāditailam (27-28) · Śloka 28
bilvaṁ rāsnāṁ yavān kōlaṁ dēvadāruṁ punarnavām| kulatthān pañcamūlaṁ ca paktvā tasminpacējjalē||27|| tailaṁ tannāvanē pānē bastau ca viniyōjayēt| |28|
बिल्वं रास्नां यवान् कोलं देवदारुं पुनर्नवाम्| कुलत्थान् पञ्चमूलं च पक्त्वा तस्मिन्पचेज्जले||२७|| तैलं तन्नावने पाने बस्तौ च विनियोजयेत्| |२८|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-bilvādīni jalē paktvā tasmin jalē kvāthībhūtē tailaṁ pacēt| tattailaṁ nasyē pānē'nuvāsanē ca viniyōjayēt| tacca pūrvasamam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- anyadāha-bilvamiti|
Adhikarana vātajē hr̥drōgē śuṇṭhyādighr̥tam (28-29) · Śloka 29
| śuṇṭhīvayasthālavaṇakāyasthāhiṅgupauṣkaraiḥ||28|| pathyayā ca śr̥taṁ pārśvahr̥drujāgulmajidghr̥tam| |29|
| शुण्ठीवयस्थालवणकायस्थाहिङ्गुपौष्करैः||२८|| पथ्यया च शृतं पार्श्वहृद्रुजागुल्मजिद्घृतम्| |२९|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-śuṇṭhyādibhiḥ pakvaṁ ca ghr̥taṁ pārśvahr̥drujādijit| vayasthā-āmalakī| kāyasthā-kākōlī|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- ghr̥tamāhaśuṇṭhīkayasthālavaṇavavayasthāhiṅgupauṣkarairiti| kayasthā-tulasī| vayasthā-guḍūcī|
Adhikarana vātajē hr̥drōgē sauvarcalādighr̥tam (29-30) · Śloka 30
| sauvarcalasya dvipalē pathyāpañcāśadanvitē||29|| ghr̥tasya sādhitaḥ prasthō hr̥drōgaśvāsagulmajit| |30|
| सौवर्चलस्य द्विपले पथ्यापञ्चाशदन्विते||२९|| घृतस्य साधितः प्रस्थो हृद्रोगश्वासगुल्मजित्| |३०|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sauvarcalasya paladvayē pathyāpañcāśadyuktē sādhitō ghr̥taprasthō hr̥drōgādijit|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- anyadāha-sauvarcalasyēti|
Adhikarana vātajē dāḍimādicūrṇam (30-31) · Śloka 31
| dāḍimaṁ kr̥ṣṇalavaṇaṁ śuṇṭhī hiṅgvamlavētasam||30|| apatantrakahr̥drōgaśvāsaghnaṁ cūrṇamuttamam| |31|
| दाडिमं कृष्णलवणं शुण्ठी हिङ्ग्वम्लवेतसम्||३०|| अपतन्त्रकहृद्रोगश्वासघ्नं चूर्णमुत्तमम्| |३१|
🔊 Audio coming soon
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- cūrṇamāha-dāḍīmamiti| apatantrakō-vātavyādhinidānōktaḥ|
Adhikarana vātajē puṣkarādikalkaḥ (31-32) · Śloka 32
| puṣkarāhvaśaṭhīśuṇṭhībījapūrajaṭābhayāḥ||31|| pītāḥ kalkīkr̥tāḥ kṣāraghr̥tāmlalavaṇairyutāḥ| vikartikāśūlaharāḥ|32|
| पुष्कराह्वशठीशुण्ठीबीजपूरजटाभयाः||३१|| पीताः कल्कीकृताः क्षारघृताम्ललवणैर्युताः| विकर्तिकाशूलहराः|३२|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-puṣkarāhvādayaḥ kalkīkr̥tāḥ-piṣṭāḥ, tathā ghr̥tādiyuktāḥ pītā vikartikāśūlaharāḥ| vikartikā-hr̥dayasyāvartacchēdanikā iva rugviśēṣaḥ| hr̥drōgaprasaṅgādētacikitsā'pyuktā|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- anyadāha puṣarāhvēti| vikartikāśūlaṁ-hr̥dayacchēdanamiva|
Adhikarana vātajē yavānyādikvāthaḥ,vātajē yavakṣārādipānam (32-1.5) · Śloka 1
kvāthaḥ kōṣṇaśca tadguṇaḥ||32|| yavānīlavaṇakṣāravacājājyauṣadhaiḥ kr̥taḥ| sapūtidārubījāhvapalāśaśaṭhipauṣkaraiḥ||33|| (yavakṣārō yavānī ca pibēduṣṇēna vāriṇā| ētēna vātajaṁ śūlaṁ gulmaṁ caiva cirōtthitam||1|| bhidyatē saptarātrēṇa pavanēna yathā ghanaḥ| )||1.5||
क्वाथः कोष्णश्च तद्गुणः||३२|| यवानीलवणक्षारवचाजाज्यौषधैः कृतः| सपूतिदारुबीजाह्वपलाशशठिपौष्करैः||३३|| (यवक्षारो यवानी च पिबेदुष्णेन वारिणा| एतेन वातजं शूलं गुल्मं चैव चिरोत्थितम्||१|| भिद्यते सप्तरात्रेण पवनेन यथा घनः| )||१.५||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kvāthaśca kōṣṇō yavānyādibhirdēvadārusahitaistadguṇō vikartikāśūlaharaḥ| auṣadhaṁ-śuṇṭhī| bījahvaḥ-bījasāram, bījapūrakamityanyē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- kvāthamāha-kvātha iti| auṣadhaṁ-śuṇṭhī| pūtīkarañjaḥ| bījāhvō-bījapūraḥ| yavānyādibhiḥ saha pēyaḥ| saḥ-kvāthaḥ, pūtyādibhiḥ kr̥taḥ| vaṅgasēnē (hr̥dayarōgādhikārē ślō. 10)- "kvāthaḥ kr̥taḥ pauṣkaramātuluṅgapalāśapūtīkaśaṭhīsurāhvaiḥ| sa nāgarājājivacāyavābhiḥ sakṣāra uṣṇō lavaṇaśca pēyaḥ||" iti vacanamūlēyaṁ vyākhyā|
Adhikarana vātajē pañjakōlādicūrṇam (34-35) · Śloka 35
pañcakōlaśaṭhīpathyāguḍabījāhvapauṣkaram| vāruṇīkalkitaṁ bhr̥ṣṭaṁ yamakē lavaṇānvitam||34|| hr̥tpārśvayōniśūlēṣu khādēdgulmōdarēṣu ca| |35|
पञ्चकोलशठीपथ्यागुडबीजाह्वपौष्करम्| वारुणीकल्कितं भृष्टं यमके लवणान्वितम्||३४|| हृत्पार्श्वयोनिशूलेषु ख़ादेद्गुल्मोदरेषु च| |३५|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pañcakōlādikaṁ vāruṇyā-prasannayā surayā, kalkitaṁpiṣṭaṁ, yamakē bhr̥ṣṭaṁ saindhavayutaṁ hr̥dādiśūlēṣu gulmādiṣu ca khādēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- cūrṇamāha-pañcakōlēti|
Adhikarana vātajē snēhasvēdau (35) · Śloka 35
| snigdhāścēha hitāḥ svēdāḥ saṁskr̥tāni ghr̥tāni ca||35||
| स्निग्धाश्चेह हिताः स्वेदाः संस्कृतानि घृतानि च||३५||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-iha-vātajē hr̥drōgē, svēdāśca snigdhā hitāḥ| ghr̥tāni pakvāni vā (ca)|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- snēhasvēdāvāha-snigdhāścēti| ghr̥tāni snēhanārtham|
Adhikarana vātajē pañcamūlādipānapañcakaṁ (36) · Śloka 36
laghunā pañcamūlēna śuṇṭhyā vā sādhitaṁ jalam| vāruṇīdadhimaṇḍaṁ vā dhānyāmlaṁ vā pibēttr̥ṣi||36||
लघुना पञ्चमूलेन शुण्ठ्या वा साधितं जलम्| वारुणीदधिमण्डं वा धान्याम्लं वा पिबेत्तृषि||३६||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tr̥ṣi satyāṁ hrasvēna pañcamūlēna śuṇṭhyā vā sādhitaṁ jalaṁ pibēt| vāruṇīmaṇḍaṁ vā dadhimaṇḍaṁ vā pibēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- pānapañcakamāha-laghunēti|
Adhikarana uktānāmauṣadhānāṁ viṣayaḥ (37) · Śloka 37
sāyāmastambhaśūlāmē hr̥di mārutadūṣitē| kriyaiṣā|37|
सायामस्तम्भशूलामे हृदि मारुतदूषिते| क्रियैषा|३७|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-āyāmaḥ-ākṣēpaḥ, saha āyāmādibhirvartatē yad hr̥dayaṁ tasmiṁstathāvidhē hr̥di tathā mārutadūṣitē sati kriyaiṣācikitsēyaṁ pūrvōktā|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- uktānāmauṣadhānāṁ viṣayamāha-sāyāmastambhaśūlāma iti| āyāmaḥ-ākarṣaṇamiva|
Adhikarana sadravāyāmapramōhē vātahr̥drōgē tittiryādirasāḥ (37-38) · Śloka 38
| sadravāyāmapramōhē tu hitā rasāḥ||37|| snēhāḍhyāstittirikrauñcaśikhivartakadakṣajāḥ| |38|
| सद्रवायामप्रमोहे तु हिता रसाः||३७|| स्नेहाढ्यास्तित्तिरिक्रौञ्चशिख़िवर्तकदक्षजाः| |३८|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sadravāyāmapramōhē punaḥ hr̥di mārutadūṣitē rasāstittiryādijāḥ| snēhādyāḥ-bahusnēhāḥ, hitāḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- viṣayāntarabhēṣajamāha-sadravāyāmapramōhē tviti|
Adhikarana sadravāyāmapramōhē balātailādisnēhacatuṣkam (38-39) · Śloka 39
| balātailaṁ sahr̥drōgaḥ pibēdvā sukumārakam||38|| yaṣṭyāhvaśatapākaṁ vā mahāsnēhaṁ tathōttamam| |39|
| बलातैलं सहृद्रोगः पिबेद्वा सुकुमारकम्||३८|| यष्ट्याह्वशतपाकं वा महास्नेहं तथोत्तमम्| |३९|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sahr̥drōgō narō balātailaṁ pibēt| sukumārakaṁ vā-pramēhōktaṁ ghr̥taṁ, yaṣṭyāhvaṁ ca tacchatapākaṁ ca yaṣṭyāhvaśatapākaṁ-śatakr̥tvaḥ pakvaṁ tattailaṁ vātaśōṇitōktaṁ (hr̥.ci.a.22/41) pibēt| mahāsēnhaṁ tathōttamaṁ pibēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- snēhacatuṣkamāha-balātailamiti| balātailaṁśārīrakē garbhavyāpadyuktam (hr̥. śā.a. 2/47) , vātaraktōktaṁ vā balākaṣāyakalkābhyāṁ śataṁ sahasraṁ vā vārābhyaktam (hr̥. ci. a. 22/45)| sukumārakaṁ-vr̥ddhyuktaṁ ghr̥tairaṇḍatailayamakam (hr̥. ci. a. 13/41) , tailamēva vā tantrāntarōktarājayakṣmaṇi saṅgr̥hītam| yaṣṭyāhvaśatapākaṁ-yaṣṭīmadhukalkakaṣāyābhyāṁ śataṁ vārān pakvam| uttamaṁ mahāsnēhaṁ-vātavyādhyuktamapantrakē (hr̥. ci. a. 21/28)|
Adhikarana sadravāyāmapramōhē rāsnādimahāsnēhaḥ (39-41) · Śloka 41
tadēva cāha | rāsnājīvakajīvantībalāvyāghrīpunarnavaiḥ||39|| bhārṅgīsthirāvacāvyōṣairmahāsnēhaṁ vipācayēt| dadhipādaṁ tathāmlaiśca lābhataḥ sa niṣēvitaḥ||40|| tarpaṇō br̥ṁhaṇō balyō vātahr̥drōganāśanaḥ| |41|
तदेव चाह | रास्नाजीवकजीवन्तीबलाव्याघ्रीपुनर्नवैः||३९|| भार्ङ्गीस्थिरावचाव्योषैर्महास्नेहं विपाचयेत्| दधिपादं तथाम्लैश्च लाभतः स निषेवितः||४०|| तर्पणो बृंहणो बल्यो वातहृद्रोगनाशनः| |४१|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-rāsnādibhiḥ kalkīkr̥tairmahāsnēhaṁ dadhipādaṁ vipācayēt| dadhipādaṁ ca daghnaḥ pādaḥ-caturthabhāgapramāṇō, yasmiṁstathābhūtam| tathā, amlaiḥ-kāñjikādibhiḥ, lābhatō-yathālābham| anayaiva kalpanayā saḥ-mahāsnēhō, niṣēvitastarpaṇō br̥ṁhaṇō balyō vātahr̥drōgaghnaśca syāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- mahāsnēhāntaramāha-rāsnājīvakēti| dadhipādaṁ-pādāṁśēna dadhnā yuktam|
Adhikarana dīptē'ngau kṣīrādi hitam (41-42) · Śloka 42
| dīptē'gnau sadravāyāmē hr̥drōgē vātikē hitam||41|| kṣīraṁ dadhiguḍaḥ sarpiraudakānūpamāmiṣam| |42|
| दीप्तेऽग्नौ सद्रवायामे हृद्रोगे वातिके हितम्||४१|| क्षीरं दधिगुडः सर्पिरौदकानूपमामिषम्| |४२|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-dīptē'gnau sati vātahr̥drōgē sadravāyāmē saha dravēṇa-kampanēna, āyāmēna ca vartatē yastasmiṁstathābhūtē kṣīrādi hitam| audakāmiṣaṁ-matsyādimāṁsam, ānūpāmiṣaṁ-grāmyavarāhādijaṁ māṁsam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- viṣayāntarabhēṣajamāha-dīptē'gnāviti|
Adhikarana śēṣēṣu hr̥drōgēṣvētadahitam (42-43) · Śloka 43
| ētānyēva ca varjyāni hr̥drōgēṣu caturṣvapi||42|| śēṣēṣu, stambhajāḍyāmasaṁyuktē'pi ca vātikē| |43|
| एतान्येव च वर्ज्यानि हृद्रोगेषु चतुर्ष्वपि||४२|| शेषेषु, स्तम्भजाड्यामसंयुक्तेऽपि च वातिके| |४३|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vātahr̥drōgaṁ muktvā'nyēṣu-śēṣēṣu, caturṣu hr̥drōgēṣvētāni-kṣīrādīni, varjyāni-na prayōjyāni| na kēvalamēṣvētāni varjyāni, yāvatstambhajāḍyāmasaṁyuktē vātikē'pi hr̥drōga ētāni varjyāni|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- hr̥dgōgāntarē kṣīrādīni niṣēdhati-ētānyēvēti|
Adhikarana sakaphē hr̥drōgē virēcanam (43) · Śloka 43
| kaphānubandhē tasmiṁstu rūkṣōṣṇāmācarētkriyām||43||
| कफानुबन्धे तस्मिंस्तु रूक्षोष्णामाचरेत्क्रियाम्||४३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tasmin-vātikē hr̥drōgē, kaphānubandhē tu sati rūkṣōṣṇāṁ kriyāṁ sēvēta|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- sakaphē vātahr̥drōgē bhēṣajamāha-kaphānubandha iti| yōgaratnē-" nāgaraṁ vā pibēduṣṇaṁ kaṣāyaṁ vahnivardhanam| kāsaśvāsānilaharaṁ śūlahr̥drōganāśanam|| pāṭhāṁ vacāṁ yavakṣāramabhayāmamlavētasam| durālabhāṁ citrakaṁ ca tryūṣaṇaṁ lavaṇatrayam|| śaṭhī puṣkaramūlaṁ ca tittiḍīkaṁ sadāḍimam| mātuluṅgyāśca mūlāni sūkṣmacūrṇāni kārayēt|| sukhōdakēna madyairvā cūrṇānyētāni pācayēt| arśaḥ śūlaṁ sahr̥drōgaṁ gulmaṁ cāpi vyapihati||" iti| saṅgrahē (ci. a. 8.)- "tryūṣaṇaṁ triphalā pāṭhā madhūkaṁ madhukaṁ truṭī| pañcamūlaṁ laghu balē mēdē vr̥ddhiḥ śatāvarī|| kaṇḍūkarī tāmalakī jīvakaścākṣasammitaiḥ| taiḥ pacētsarpiṣaḥ prasthaṁ dadhnaḥ prasthēna māhiṣāt|| yuktaṁ siddhaṁ ca madhunā tannihanti niṣēvitam| hr̥tpāṇḍugrahaṇīpārśvaśvāsakāsahalīmakān||" iti|
Adhikarana pittajē virēcanānantaraṁ pēyādikramaḥ, pittajēkṣatapittajvarōktaṁ śōdhanam, pittajē kaṭvīmadhukakalkaḥ (44-45) · Śloka 45
paittē drākṣēkṣuniryāsasitākṣaudraparūṣakaiḥ| yuktō virēkō hr̥dyaḥ syātkramaḥ śuddhē ca pittahā||44|| kṣatapittajvarōktaṁ ca bāhyāntaḥ parimārjanam| kaṭvīmadhukakalkaṁ ca pibētsasitamambhasā||45||
पैत्ते द्राक्षेक्षुनिर्याससिताक्षौद्रपरूषकैः| युक्तो विरेको हृद्यः स्यात्क्रमः शुद्धे च पित्तहा||४४|| क्षतपित्तज्वरोक्तं च बाह्यान्तः परिमार्जनम्| कट्वीमधुककल्कं च पिबेत्ससितमम्भसा||४५||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-paittē hr̥drōgē drākṣēkṣuniryāsādiyuktō virēkō hr̥dyaḥ syāt| śuddhē satyanantaraṁ kramaḥ pittahā syāt, sa tu pēyādikaḥ kāryaḥ| kṣatē pittajvarē ca yā bahirantaśca śuddhiruktā sā cātra kāryā| kaṭukīmadhukakalkaṁ śarkarānvitamambhasā pibēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- pittahr̥drōgasyauṣadhamāha-paittē iti| virēcaḥtrivr̥ccūrṇaḥ| virēcakānantaraṁ pēyādikramamāha-kramaḥ śuddhē ca pittahēti| pittahā-pittaghnaiḥ kr̥taḥ| atidēśamāha-kṣatapittajvarōktaṁ cēti| parimārjanaṁ-śōdhanam, bāhyaṁ pariṣēkēṇa, antarvirēkēṇa| auṣadhāntaramāha-kaṭvīmadhukakalkamiti|
Adhikarana pittajē śrēyasyādighr̥tam (46-47) · Śloka 47
śrēyasīśarkarādrākṣājīvakarṣabhakōtpalaiḥ| balākharjūrakākōlīmēdāyugmaiśca sādhitam||46|| sakṣīraṁ māhiṣaṁ sarpiḥ pittahr̥drōganāśanam| |47|
श्रेयसीशर्कराद्राक्षाजीवकर्षभकोत्पलैः| बलाख़र्जूरकाकोलीमेदायुग्मैश्च साधितम्||४६|| सक्षीरं माहिषं सर्पिः पित्तहृद्रोगनाशनम्| |४७|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-śrēyasyādibhiḥ sādhitaṁ kṣīrānvitaṁ māhiṣaṁ sarpiḥ pittahr̥drōgaghnam| śrēyasī-hastipippalī| māhiṣaghr̥tasyātra nirdēśaḥ śītatamatvāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- ghr̥tamāha-śrēyasīti| śrēyasī-gajapippalī|
Adhikarana pittajē prapauṇḍarīkādi, pittajē svāduvargakr̥taṁ ghr̥tam, pittajē anuvāsanabastiḥ (47-49) · Śloka 49
| prapauṇḍarīkamadhukabisagranthikasērukāḥ||47|| saśuṇṭhīśaivalāstābhiḥ sakṣīraṁ vipacēdghr̥tam| śītaṁ samadhu taccēṣṭaṁ svāduvargakr̥taṁ ca yat||48|| bastiṁ ca dadyātsakṣaudraṁ tailaṁ madhukasādhitam| |49|
| प्रपौण्डरीकमधुकबिसग्रन्थिकसेरुकाः||४७|| सशुण्ठीशैवलास्ताभिः सक्षीरं विपचेद्घृतम्| शीतं समधु तच्चेष्टं स्वादुवर्गकृतं च यत्||४८|| बस्तिं च दद्यात्सक्षौद्रं तैलं मधुकसाधितम्| |४९|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-prapauṇḍarīkādibhiḥ kṣīrayutaṁ pakvaṁ ghr̥taṁ śītībhutaṁ sanmākṣikōpētaṁ taccēṣṭamatra rōgē| svāduvargēṇa-drākṣādinā, yacca kr̥taṁ tacca hitam| tathā, bastiṁ madhukasādhitaṁ-madhukēna pakvaṁ, mākṣikānvitaṁ dadyāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- ghr̥tāntaramāha-prapauṇḍarīkēti| śaivalaḥ-śaivālaḥ| ghr̥tāntaramāha-svāduvargakr̥taṁ ca yaditi| svāduvargōrasaskandhēṣūktaḥ (hr̥. sū. a. 10/22)| bastimāha-bastiṁ cēti-anuvāsanam| vaṅgasēnē(hr̥dayarōgā. ślō. 18)- " arjunasya tvacā siddhaṁ kṣīraṁ yōjyaṁ hr̥dāmayē| sitayā pañcamūlyā vā balayā madhukēna vā|| sthirādikalkavatsarpiḥ kṣīrēṇēkṣurasēna vā| drākṣārasēna vā pakvaṁ pittahr̥drōganāśanam||" iti|
Adhikarana pittajē picumandādinā vamanam,pittajē kulatthādi annapānam (49-50) · Śloka 50
| kaphōdbhavē vamētsvinnaḥ picumandavacāmbhasā||49|| kulatthadhanvōttharasatīkṣṇamadyayavāśanaḥ| |50|
| कफोद्भवे वमेत्स्विन्नः पिचुमन्दवचाम्भसा||४९|| कुलत्थधन्वोत्थरसतीक्ष्णमद्ययवाशनः| |५०|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kaphōdbhavē hr̥drōgē svinnō nimbavacābhyāṁ kvathitēna jalēna vamēt kulatthajāṅgalādirasa(larasādi)bhuk|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- kaphahr̥drōgauṣadhamāha-kaphōdbhava iti|
Adhikarana pittajē vacādicūrṇam, pittajē puṣkarādicūrṇam, pittajē abhayādikvāthaḥ (50-52) · Śloka 52
| pibēccūrṇaṁ vacāhiṅgulavaṇadvayanāgarāt||50|| sailāyavānakakaṇāyavakṣārātsukhāmbunā| phaladhānyāmlakaulatthayūṣamūtrāsavaistathā||51|| puṣkarāhvābhayāśuṇṭhīśaṭhīrāsnāvacākaṇāt| kvāthaṁ tathā'bhayāśuṇṭhīmādrīpītadrukaṭphalāt||52||
| पिबेच्चूर्णं वचाहिङ्गुलवणद्वयनागरात्||५०|| सैलायवानककणायवक्षारात्सुख़ाम्बुना| फलधान्याम्लकौलत्थयूषमूत्रासवैस्तथा||५१|| पुष्कराह्वाभयाशुण्ठीशठीरास्नावचाकणात्| क्वाथं तथाऽभयाशुण्ठीमाद्रीपीतद्रुकट्फलात्||५२||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-cūrṇaṁ vacādibhya uṣṇōdakēna pibēt| yavānakō-yavānībhēdaḥ| tathā, phaladhānyāmladibhirvaikatarēṇa(mēna)pibēt| tathā, puṣkarādēścūrṇaṁ pūrvōktairuṣṇā(mbvā)dibhiḥ pibēt| tathā, harītakyādēḥ kvāthaṁ pibēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- cūrṇamāha-pibēccūrṇamiti| saśabdaḥ sahārthē| yavānakaḥ-ajamōdā| phalāmlaṁ dhānyāmlaṁ ca| ṣaṇṇāṁ dravāṇāṁ prakr̥tyādivaśādviṣaya[vi]bhāgaḥ| kvāthamāha-puṣkarāhvēti| kvāthāntaramāha-tathēti| mādrī-ativiṣā| pīradruḥ-dārvī|
Adhikarana pittajē rōhitakādilēhaḥ (53-54) · Śloka 54
kvāthē rōhitakāśvatthakhadirōdumbarārjunē| sapalāśavaṭē vyōṣatrivr̥ccūrṇānvitē kr̥taḥ||53|| sukhōdakānupānaśca lēhaḥ kaphavikārahā| |54|
क्वाथे रोहितकाश्वत्थख़दिरोदुम्बरार्जुने| सपलाशवटे व्योषत्रिवृच्चूर्णान्विते कृतः||५३|| सुख़ोदकानुपानश्च लेहः कफविकारहा| |५४|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-rōhitakādīnāṁ kvāthē trikaṭutrivr̥ccūrṇayutē kr̥tō lēha uṣṇōdakānupānaḥ kaphavikārahā| arśaścikitsitōktaṁ (hr̥.ci.a.8/104)-"tulāṁ divyāmbhasi pacēt" iti pramāṇānusārēṇa parimāṇamatra nirūpitam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- lēhamāha-kvātha iti| rōhitakādīnāṁ saptānāṁ kvāthaḥ| tasya punaḥ pākādghanībhāvasamayē cūrṇaprakṣēpaḥ|
Adhikarana pittajē ślēṣmagulmōktaghr̥tādīni, pittajē śilāhvādirasāyanāni (54-55) · Śloka 55
| ślēṣmagulmōditājyāni kṣārāṁśca vividhān pibēt||54|| prayōjayēcchilāhvaṁ vā brāhmaṁ vā'tra rasāyanam| tathā''malakalēhaṁ vā prāśaṁ vā'gastyanirmitam||55||
| श्लेष्मगुल्मोदिताज्यानि क्षारांश्च विविधान् पिबेत्||५४|| प्रयोजयेच्छिलाह्वं वा ब्राह्मं वाऽत्र रसायनम्| तथाऽऽमलकलेहं वा प्राशं वाऽगस्त्यनिर्मितम्||५५||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kaphahr̥drōgē, ślēṣmagulmē yāni gaditānyājyāni-sarpīṣi, tatraivōktān kṣārāṁśca nānāvidhāṁstān pibēt| śilājatu prayōjayēt| vā brāhmaṁ rasāyanaṁ-rasāyanādhyāyōktam (hr̥.u.a.39/15)| tathā, āmalakalēhaṁ vā-rasāyanōktamēva cyavanaprāśākhyam (hr̥.u.a.39/33)| athavā, prāśaṁ-lēhaṁ, agastyanirmitaṁ kāsacikitsitōktaṁ (hr̥.ci.a.3/127), prayōjayēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- atidiśati-ślēṣmagulmōditājyānīti| śilāhvaṁ-śilājaturasāyanam (hr̥. u. a. 39/137) , brāhyaṁēkāśanam (hr̥. u. a. 39|15) , āmalakalēhaṁ-cyavanaprāśam (hr̥. u. a. 39/33) , ētāni rasāyanōktāni| agastyanirmitaṁ-kāsōktam (hr̥. ci. a. 3|127)| vaṅgasēnē (hrudayarōgā. ślō. 28)- " sūkṣmailā māgadhīmūlaṁ pralīḍhaṁ haviṣā saha| nāśayatyāśu hr̥drōgaṁ gulmānapi viśēṣataḥ|| phalatailaṁ vidadhyācca bastau bastiviśāradaḥ| 'phalairaṣṭaguṇē'thāmlē siddhamanyāsanaṁ kaphē (?)|' ityuktaṁ phalatailam| 'hiṅgūgragandhābiḍaviśvakr̥ṣṇākuṣṭhābhayācitrakayāvaśūkam| pibētsasauvarcalapuṣkarāhvaṁ yavāmbhasā śūlahr̥dāmayaghnam|| daśamūlakaṣāyaṁ tu lavaṇakṣārayōjitam| kāsaṁ śvāsaṁ sahr̥drōgaṁ gulmaśūlaṁ ca nāśayēt|| ghr̥tēna dugdhēna guḍāmbhasā vā pibanti cūrṇaṁ kakubhatvacō yē| hr̥drōgajīrṇajvararaktapittaṁ hatvā bhavēyuścijīvinastē|| puṭadagdhahariṇaśr̥ṅgaṁ piṣṭaṁ gavyēna sarpiṣāpibataḥ| hr̥tpr̥ṣṭhaśūlamacirādupaiti śāntiṁ sukaṣṭamapi|| tailājyaguḍavipakvaṁ cūrṇaṁ [ gōdhūmapārthajaṁ vā'pi| pibati payasā sa bhavējjitasakalahr̥dāmayaḥ puruṣaḥ|| gōdhūmakakubhacūrṇaṁ ] chāgapayōgavyasarpiṣā yuktam| madhuśarkarāsamētaṁ śamayati hr̥drōgamuddhataṁ puṁsām|| mūlaṁ nāgabalāyāstu cūrṇaṁ dugdhēna pāyayēt| hr̥drōgaśāsakāsaghnaṁ kakubhasya ca valkalam| rasāyanaṁ paraṁ balyaṁ vātajinmāsayōjitam| saṁvatsaraprayōgēṇajīvēdvarṣaśatatatrayam|| pārthasya kalkasvarasēna siddhaṁ śastaṁ ghr̥taṁ sarvahr̥dāmayēṣu| ghr̥taṁ balānāgabalārjunāmbusiddhaṁ sayaṣṭīmadhukalkapādam| hr̥drōgaśūlakṣataraktapittakāsānilāsr̥śamayatyudīrṇam||" iti|
Adhikarana śūlacikitsā, ajīrṇaśūlasya auṣadham (56-57) · Śloka 57
syācchūlaṁ yasya bhuktē'ti, jīryatyalpaṁ, jarāṁ gatē| śāmyētsa kuṣṭhakr̥mijillavaṇadvayatilvakaiḥ||56|| sadēvadārvativiṣaiścūrṇamuṣṇāmbunā pibēt| |57|
स्याच्छूलं यस्य भुक्तेऽति, जीर्यत्यल्पं, जरां गते| शाम्येत्स कुष्ठकृमिजिल्लवणद्वयतिल्वकैः||५६|| सदेवदार्वतिविषैश्चूर्णमुष्णाम्बुना पिबेत्| |५७|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yasya-puṁsō, bhuktē-tatkāla ēva, ati śūlaṁ syāt| jīryatyannē-madhyamāyāṁ pākāvasthāyāṁ, alpaṁ śūlaṁ syāt| jarāṁ gatē-kiṭṭasāratayā pariṇatē'nnē, tu śāmyēt| saḥ-naraḥ, kuṣṭhādibhiścūrṇamuṣṇāmbunā pibēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- atha prasaṅgācchūlaprakaraṇam| śūlaṁ caturdhā,-ajīrṇē'nnē jīryati jīrṇē sarvadā cēti| tatrājīrṇaśūlasyauṣadhamāha-syācchūlamiti| ]
Adhikarana jīrṇaśūlasya auṣadham, jīryacchūlasya auṣadham (57-58) · Śloka 58
| yasya jīrṇē'dhikaṁ snēhaiḥ sa virēcyaḥ, phalaiḥpunaḥ||57|| jīryatyannē, tathā mūlaistīkṣṇaiḥ śūlē sadā'dhikē| |58|
| यस्य जीर्णेऽधिकं स्नेहैः स विरेच्यः, फलैःपुनः||५७|| जीर्यत्यन्ने, तथा मूलैस्तीक्ष्णैः शूले सदाऽधिके| |५८|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yasya-puṁsō, jīrṇē satyadhikaṁ śūlaṁ bhavēt, sa snēhaiḥ-virēcanadravyasiddhaiḥ, virēcanīyaḥ| jīryatyannē-pacyamānāvasthāyāṁ, adhikaṁ śūlē sati phalairvirēcyaḥ| tathā ca muniḥ(?)-"mr̥dvīkā'tha viḍaṅgāni kharjūrāṇi parūṣakam| āragvadhō'thāmalakaṁ harītakyō bibhītakam|| kampillakōpacitrē ca trapusaṁ ca mukūlakam| nīlikā kuvalaṁ pīlu bhavētphalavirēcanam||" iti| yasya punaḥ sadā'dhikamēva śūlaṁ-kēvalaṁ na bhuktamātrē jīrṇē jīryati vā, saḥ-puruṣō, mūlaistīkṣṇaiḥ-mūlavirēcanairdantītrivr̥cchyāmāsaptalādidravyaiḥ samanvitaiḥ, virēcyaḥ| tathā cōktam-"saptalāśaṅkhinīdantīdravantīgirikarṇikāḥ| trivr̥cchyāmōdakīryā ca prakīryā kṣīriṇī tathā|| chagalāṇḍī gavākṣī ca kucākṣī girikarṇikā| masūravidalā caiva bhavēnmūlavirēcanam||" iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- jīrṇaśūlasyauṣadhamāha-yasyēti| snēhaiḥ-ēraṇḍatailādibhiḥ| jīryacchūlasyauṣadhamāha-phalaiḥ punarjīryatyanna iti| phalaiḥ-āragvadhādibhiḥ| sarvadā śūlasyauṣadhamāha-tathēti| mūlaiḥ-śyāmādibhiḥ| tantrāntarē śūlaprakaraṇaṁ ca smr̥tam| tatra vaṅgasēnē (śūlarōgādhikārē ślō. 1)- "dōṣaiḥ pr̥thaksamastāmadvandvaiḥ śūlō'ṣṭadhā bhavēt| sarvēṣvētēṣu śūlēṣu prāyēṇa pavanaḥ prabhuḥ|| vyāyāmayānādatimaithunācca prajāgarācchītajalātipānāt| kalāyamudgāḍhakikōradūṣādatyartharūkṣādhyaśanābhighātāt|| kaṣāyatiktātivirūḍhajānnaviruddhavallūrakaśuṣkaśākāt| viṭśukramūtrānilavēgarōdhacchōkōpavāsādatibhāṣyahāsyāt|| vāyuḥ pravr̥ddhō janayēddhi śūlaṁ hr̥tpārśvapr̥ṣṭhatrikabastidēśē| jīrṇē pradōṣē ca ghanāgamē ca śītē ca kōpaṁ samupaiti gāḍham|| muhurmuhuścōpaśamaprakōpau viḍvātasaṁstambhanatōdabhēdaiḥ| saṁsvēdanābhyañjanamardanādyaiḥ snigdhōṣṇabhōjyaiśca śamaṁ prayāti|| kṣārātitīkṣṇōṣṇavidāhitailaniṣpāvapiṇyākakultthayūṣaiḥ| kaṭvamlasauvīrasurāvikāraiḥ krōdhānalāyāsaravipratāpaiḥ|| grāmyātiyōgādaśanairvidagdhaiḥ pittaṁ prakupyāśu karōti śūlam| tr̥ṇmōhadāhārtikaraṁ hi nābhyāṁ saṁsvēdamūrcchābhramadōṣayuktam|| madhyaṁdinē kupyati cārdharātrē vidāhakālē jaladātyayē ca| śītē ca śītaiḥ samupaiti śāntiṁ susvāduśītairapi bhōjanaiśca|| ānūpavārijakilāṭapayōvikārairmāṁsēkṣupiṣṭakr̥śarātilaśaṣkulībhiḥ| anyairbalāsajanakairapi hētubhiśca ślēṣmā prakōpamupagamya karōti śūlam|| hr̥llāsakāsasadanārucisamprasēkairāmāśayē stimitakōṣṭhaśirōgurutvaiḥ| bhuktē sadaiva rujaṁ kurutē'timātraṁ sūryōdayē ca śiśirē kusumāgamē ca|| [dvidōṣalakṣaṇairētairvidyācchūlaṁ dvidōṣajam|] sarvēṣu dōṣēṣu ca sarvaliṅgaṁ vidyādbhiṣaksarvabhavaṁ hi śūlam| sukaṣṭamēnaṁ viṣavajrakalpaṁ vivarjanīyaṁ pravadanti tajjñāḥ|| āṭōpahrullāsavamīgurutvastaimityakānāhakaphaprasēkaiḥ| kaphasya liṅgēna samānaliṅgamāmōdbhavaṁ śūlamudāharanti|| bastau hr̥tkaṇṭhapārśvēṣu sa śūlaḥ kaphavātikaḥ| kukṣau hr̥nnābhimadhyēṣu sa śūlaḥ kaphapaittikaḥ| dāhajvarakarō ghōrō vijñēyō vātapaittikaḥ|| ēkadōṣōtthitaḥ sādhyaḥ kr̥cchrasādhyōdvidōṣajaḥ| sarvadōṣōtthitō ghōrastvasādhyō bhūryupadravaḥ|| nigr̥hya mārutaṁ ślēṣmā kukṣipārśvē vyavasthitaḥ| sādhmāṭōpāmasaṁruddhaḥ sūcībhiriva nistudan|| ucchvasityatha vaktrēṇa na cānnamabhinandati| na ca nidrāmupaityēṣa pārśvaśūlaḥ prakīrtitaḥ|| prakupyati yadā kukṣau vahnimākramya mārutaḥ| tadā'sya bhōjanaṁ bhuktaṁ sōpastambhaṁ na pacyati|| ucchvāsyānītaśakr̥tā śūlēnāhanyatē mr̥duḥ|| naivāsanē na śayanē tiṣṭhan vā labhatē sukham|| kukṣiśūla iti khyātō vātādāmasamudbhavāt|| kaphapittāvaruddhastu mārutō rasamūrcchitaḥ| hr̥disthaḥ kurutē śūlamucchvāsārōdhanaṁ param| hr̥cchūla iti sa khyātō rasamārutasambhavaḥ|| saṁrōdhātkupitō vāyurbastiṁ saṁśritya tiṣṭhati| bastivaṅkṣaṇanāḍīṣu tataḥ śūlō'sya jāyatē| viṇmūtravātasaṁrōdhī bastiśūlaḥ sa saṁjñitaḥ|| nābhyāṁ vaṅkṣaṇayōścaiva kukṣau mēḍhrē'nuvartakaḥ| mūtramāvr̥tya gr̥hṇāti mūtraśūlaḥ sa mārutāt|| vāyuḥ prakupitōyasya rūkṣāhārasya dēhinaḥ| vātaṁ ruṇaddhi kōṣṭhasthaṁ mandīkr̥tya tu pāvakam|| śūlaṁ sañjanayēcchīghraṁ strōta āvr̥tya mārutaḥ| dakṣiṇaṁ yadi vā vāmaṁ kukṣimādāya jāyatē|| sarvatra vardhatē kṣipraṁ [bhramaniḥśvāsaghōṣavat| pipāsā vardhatē'tīva bhramō mūrcchā ca jāyatē|| uccāritō mūtritaśca na śāntimadhigacchati| viṭśūlamētaṁ jānīyādbhiṣak paramadāruṇam|| vēdanā ca tr̥ṣā mūrcchā ānāhō gauravārucī| kāsaśvāsau ca hikkā ca śūlasyōpadravāḥ smr̥tāḥ|| svairnidānaiḥ prakupitō vāyuḥ sannihitastadā| kaphapittē samāvr̥tya śūlakārī bhavēdbalī|| bhuktē jīryati yacchūlaṁ tadēva pariṇāmajam| tasya lakṣaṇamapyētat samāsēna vidhīyatē|| ādhmānāṭōpaviṇmūtravibandhārativēpanaiḥ| sigdhōṣṇaiḥ praśamaṁ yāti vātikaṁ tadvadēdbhiṣak|| tr̥ṣṇādāhāratisvēdaṁ kaṭvamlalavaṇōttaram| śūlaṁ śītaśamaprāyaṁ paittikaṁ tadvadēdbhiṣak|| chardihr̥llāsasammōhasvalparugdīrghasantati| kaṭutiktōpaśāntau ca tadvijñēyaṁ kaphātmakam|| saṁsr̥ṣṭalakṣaṇaṁ buddhvā parikalpayēt| tridōṣajamasādhyaṁ syāt kṣīṇamāṁsabalānalam|| jīrṇē jīryatyajirṇē vā yacchūlamupajāyatē| pathyāpathyaprayōgēṇa bhōjanābhōjanēna vā| na śamaṁ yāti niyamātsō'nnadrava udāhr̥taḥ||"] (?)-" śr̥ṅgī dvījīrakaṁ dhānyaṁ vr̥ddhadārukapatrakaiḥ| tumburūṇi bhadradāru kṣārāśca lavaṇāni ca|| ajamōdā tālamulī viśālā bhūtikaṁ vacā kōśātakī paṭōlaṁ ca br̥hatpatrakagandhakaiḥ|| yāvantyētāni cūrṇāni maṇḍūraṁ dviguṇaṁ tataḥ| gōmūtratriphalākvāthē niṣiktaṁ lōhacūrṇitam|| kandātkaṭāśr̥ṅgabēraśrāvaṇīkēśarāṅgajaiḥ| rasaiḥ savajravallījaistasya tālasamasya ca|| bhāvayitvaikataścūrṇaṁ gōmūtrē'ṣṭaguṇē pacēt| caturguṇē triphalajē kvāthē vā darvilēpanāt|| upayuñjīta matimān yathādōṣaṁ yathābalam| yē ca kukṣigatā rōgā grahaṇīmārdavādayaḥ|| arśāṁsi ca pravr̥ddhāni śūlāni jaṭharāṇi ca| madōdōṣāmavātāśca kaphānilabhavāśca yē|| vyādhayastānnihantyētadbhāskarastimiraṁ yathā| vidyāvidyāgataṁ maṇḍūraṁ sarvarōganuta|| yadi sakalarujō yannaiva yōgō nihanyāt kathamiti niyatērvā yādadōṣaṁ vinā vā| tadakhilamunivākyaprātpatatvārtharatnō niyatamamr̥tavākyō vallabhaḥ syādgurūṇām|| āśubhuktō yavaiḥ piṣṭamabhrakaṁ tatra saṁsthitam| kandamāṇāsthisaṁhārakhaṇḍakarṇarasairadhaḥ| taṇḍulīyakaśōṇōmātrikamēva ca|| vr̥ścīvaṁ br̥hatībhaṅgaṁ tatkṣaṇātkēsarāñjanaiḥ| pēṣaṇaṁ bhāvanaṁ kuryāt puṭaṁ vā'nēkaśō bhiṣak|| yāvadrakaṁ tatsyācchuddhirēvaṁ vihāyasam| svarṇamākṣikaśāṇaṁ ca dhmātanirvāpitaṁ jalē|| traiphalēṣvavacūrṇyaṁ vā lōhaṁ pittādikaṁ punaḥ| br̥hatpatraka[|]rikarṇatriphalāvr̥ddhadārakaiḥ|| māṇakandāsthisaṁhāraśr̥ṅgabērabhavai rasaiḥ| daśamūlīmuṇḍitikātālamūlīsamudbhavaiḥ| puṭitaṁ sādhu yatnēna śuddhimēvamayōjayēt| vasiraṁghālamadhuparṇīmayūrakam|| taṇḍulīyaṁ ca varṣābhūdattādhaścōrdhvamēva ca| pākyaṁ tu jīrṇamaṇḍūraṁ gōmūtrēṇa dinatrayam|| antarbāṣpamadaghnaṁ ca tathā sthāpyaṁ dinatrayam| vicūrṇitaṁ śuddhiriyaṁ lōhākarasya darśitā|| jayantyā vardhamānasya ārdrakasya rasēna vā| payasyāścānupūrvyēṇa mardanaṁ rasaśōdhanam|| gandhākaṁ navanītākhyaṁ kuṭitaṁ lōhabhājanē| tridhā caṇḍātapē yuktaṁ bhr̥ṅgarājarasāplutam|| tatō vahnidravībhūtaṁ tvaritaṁ vastragālitam| yatnādbhr̥ṅgarasē kṣitpaṁ punaḥ śuṣkaṁ viśudhyati|| gaganādvipalaṁ cūrṇaṁlōhasya palamātrakam| lōhakiṭṭaṁ palārdhaṁ ca sarvamēkatra saṁsthitam|| maṇḍūkaparṇīvasinatālamūlarasaiḥ śubhaiḥ| varībhr̥ṅgakēsarājamāṇamarṇarasaistathā|| triphalābhadramustābhiḥ sthālīpākaṁ vicūrṇitam| rasagandhakayōḥ karṣaṁ pratyēkaṁ grāhyamēkataḥ|| tanmanāśca śilākhalvē yatnataḥ kajjalīkr̥tam| vacā cavyaṁ yavānī ca jīrakē śataparṇikā|| vyōṣaṁ mustaṁ viḍaṅgaṁ ca grathitaṁ kharamañjarī| trivr̥tā citrakō dantī sūryāvartaḥ sitastathā|| bhr̥ṅgamāṇavakandāśca khaṇḍakarṇaka ēva ca| daṇḍōtpalaṁ kēsarā jakālīyakaṭakō'pi vā|| ēṣāmardhapalaṁ grāhyaṁ paṭaghr̥ṣṭaṁ sucūrṇitam| pratyēkaṁ triphalāyāśca palārdhaṁ palamēva ca|| ētatsarvaṁ samālōḍya lōhapātrēṣu bhāvayēt| ātapē caṇḍasaṁghr̥ṣṭamārdrakasya rasaistridhā|| tadrasēna śilāpiṣṭaṁ guṭikāṁ kārayēdbhiṣak| badarāsthimitāḥ śuṣkabhāvayēt|| tatprātarbhōjanādau tu sēvitaṁ guṭikātrayam| annōdakānupānaṁ ca hitaṁ madhurasaṁśritam|| dugdhaṁ ca nālikēraṁ ca varjanīyaṁ viśēṣataḥ| bhōjyaṁ yathēṣṭamiṣṭaṁ ca vāri bhaktāmlakāñjikam|| hantyamlapittaṁ plīhānaṁ śūlaṁ ca pariṇāmajam| pīśōthōdaragulmādāmayān|| yakṣmāmandāgnitvamarōcakam| plīhānaṁ śvāsamānāhamāmavātaṁ svarāmayam| guyakhyātavō nīkēsā viśvayutō yūṣō dhātrīmudgādibhiḥ kr̥taḥ| riryasargaśca saṁsēvya kulitthān sa vivarjayēt||" iti hēmādriṭīkāyāmāyurvēdasāyanē| amlāpittaprakaraṇaṁ sāmastyēna nirūpitam|
Adhikarana rūddhagatāvanilē anulōmanam (58-59) · Śloka 59
| prāyō'nilō ruddhagatiḥ kupyatyāmāśayē gataḥ||58|| tasyānulōmanaṁ kāryaṁ śuddhilaṅghanapācanaiḥ| |59|
| प्रायोऽनिलो रुद्धगतिः कुप्यत्यामाशये गतः||५८|| तस्यानुलोमनं कार्यं शुद्धिलङ्घनपाचनैः| |५९|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-bāhulyēna mārutō ruddhamārga āmāśayaṁ(yē) gataḥ kupyati| tasya-marutaḥ, śuddhyādibhiḥ-avasthāvaśādvayastaiḥ samastairvā, anulōmanaṁ kāryam|
Adhikarana kr̥mijē hr̥drōgē auṣadham (59-60) · Śloka 60
| kr̥mighnamauṣadhaṁ sarvaṁ kr̥mijē hr̥dayāmayē||59|| iti hr̥drōgacikitsitam|60|
| कृमिघ्नमौषधं सर्वं कृमिजे हृदयामये||५९|| इति हृद्रोगचिकित्सितम्|६०|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kr̥mijē hr̥drōgē sarvamēva ca kr̥mighnamauṣadham|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- krimihr̥drōgauṣadhamāha-krimindhamauṣadhamiti| vaṅgasēnē (hr̥dayarō. ślō. 39)- " krimihr̥drōgiṇaṁ snigdhaṁ bhōjayētpiśitaudanam| dadhnā ca palalōpētaṁ tryahaṁ, paścādvirēcayēt|| sugandhibhiḥ salavaṇairyōgaiḥ sājājiśarkaraiḥ| viḍaṅgagāḍhairdhānyāmlaṁ pāyayēddhitamuttamam|| hr̥di sthitāḥ patantyēvamadhastātkrimayō nr̥ṇām| yavānnaṁ vitarēccāsmai saviḍaṅgamataḥ param|| krimijē pibēnmūtraṁ viḍaṅgāmayasaṁyutam|" iti| iti hēmādriṭīkāyāmāyurvēdarasāyanē| hr̥drōgasya prakaraṇaṁ sāmstyēna nirūpitam||
Adhikarana tr̥ṣṇācikitsā, sarvāsu tr̥ṣṇāsu sāmānyamauṣadham (60-67) · Śloka 67
atha tr̥ṣṇācikitsitam| tr̥ṣṇāsu vātapittaghnō vidhiḥ prāyēṇa śasyatē| sarvāsu śītō bāhyāntastathā śamanaśōdhanaḥ||60|| divyāmbu śītaṁ sakṣaudraṁ tadvadbhōmaṁ ca tadguṇam| nirvāpitaṁ taptalōṣṭakapālasikatādibhiḥ||61|| saśarkaraṁ vā kvathitaṁ pañcamūlēna vā jalam| darbhaphūrvēṇa manthaśca praśastō lājasaktubhiḥ||62|| vāṭyaścāmayavaiḥ śītaḥ śarkarāmākṣikānvitaḥ| yavāgūḥ śālibhistadvatkōdravaiśca cirantanaiḥ||63|| śītēna śītavīryaiśca dravyaiḥ siddhēna bhōjanam| himāmbupariṣiktasya payasā sasitāmadhu||64|| rasaiścānamlalavaṇairjāṅgalairghr̥tabharjitaiḥ| mudgādīnāṁ tathā yūṣairjīvanīyarasānvitaiḥ||65|| nasyaṁ kṣīraghr̥taṁ siddhaṁ śītairikṣōstathā rasaḥ| nirvāpaṇāśca gaṇḍūṣāḥ sūtrasthānōditā hitāḥ||66|| dāhajvarōktā lēpādyā nirīhatvaṁ manōratiḥ| mahāsariddhradādīnāṁ darśanarumaraṇāni ca||67||
अथ तृष्णाचिकित्सितम्| तृष्णासु वातपित्तघ्नो विधिः प्रायेण शस्यते| सर्वासु शीतो बाह्यान्तस्तथा शमनशोधनः||६०|| दिव्याम्बु शीतं सक्षौद्रं तद्वद्भोमं च तद्गुणम्| निर्वापितं तप्तलोष्टकपालसिकतादिभिः||६१|| सशर्करं वा क्वथितं पञ्चमूलेन वा जलम्| दर्भफूर्वेण मन्थश्च प्रशस्तो लाजसक्तुभिः||६२|| वाट्यश्चामयवैः शीतः शर्करामाक्षिकान्वितः| यवागूः शालिभिस्तद्वत्कोद्रवैश्च चिरन्तनैः||६३|| शीतेन शीतवीर्यैश्च द्रव्यैः सिद्धेन भोजनम्| हिमाम्बुपरिषिक्तस्य पयसा ससितामधु||६४|| रसैश्चानम्ललवणैर्जाङ्गलैर्घृतभर्जितैः| मुद्गादीनां तथा यूषैर्जीवनीयरसान्वितैः||६५|| नस्यं क्षीरघृतं सिद्धं शीतैरिक्षोस्तथा रसः| निर्वापणाश्च गण्डूषाः सूत्रस्थानोदिता हिताः||६६|| दाहज्वरोक्ता लेपाद्या निरीहत्वं मनोरतिः| महासरिद्ध्रदादीनां दर्शनरुमरणानि च||६७||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tr̥ṣṇāsu sarvāsu vātapittaharaḥ sarvō'pi vidhiriṣyatē| tathā, bāhyatō'bhyantarē ca śītō vidhiḥ| tathā, śamanaṁ śōdhanaṁ ca śasyatē| divyāmbu-āntarikṣaṁ jalaṁ, śītaṁ mākṣikēṇa saha śasyatē| bhaumaṁ ca jalaṁ tadguṇaṁ-divyāmbusamānaguṇaṁ "śucipr̥thvasitaścētē dēśē" (hr̥.sū.a.5|5) ityādilakṣaṇalakṣitam, tacca śasyatē| tasya-divyajalasyēva guṇā yasya tattadguṇam| taptalōṣṭakakapālasikatādibhistaptaṁ tannirvāpitaṁ-śītīkr̥taṁ śasyatē| athavā, tadēva samaśarkaraṁ śasyatē| athavā, darbhapūrvēṇa-tr̥ṇākhyēna, pañcamūlēna kvathitaṁ nirvāpitaṁ śasyatē| tathā, lājasaktubhiḥ kr̥tō manthaḥ praśastaḥ| tathā, āmaiḥ-abhr̥ṣṭaiḥ, yavairvāṭyaḥ praśastaḥ śītībhūtaḥ śarkarāmākṣikayuktaḥ| yavāgūḥ śālibhistathaiva śarkarāmākṣikānvitā śastā| tathā, cirantanaiḥ kōdravaiḥ śarkarāmadhuyuktā yavāgūḥ śastā| tathā, śītēna-śītīkr̥tēna dravyēṇa, śītavīryaiśca dravyaiḥ siddhēna bhōjanaṁ hitam| athavā, śītajalaiḥ pariṣiktasya puṁsaḥ payasā saśarkarāmārdvīkaṁ bhōjanaṁ hitam| athavā na kēvalaṁ payasā sātmyādivaśānmāṁsarasairjāṅlaiḥ kiñcidamlalavaṇaiṟutabharjitairbhōjanaṁ hitam| tathā, mudgamasūrādikānāṁ yūṣairjīvanīyarasayuktairbhōjanaṁ hitam| tathā, śītaiḥ-śītavīryaiścandanādibhiḥ, tathēkṣurasē siddhaṁ kṣīraghr̥taṁ nasyaṁ hitam| kṣīrōdbhavaṁ ghr̥taṁ kṣīraghr̥tam| tathā, sūtrasthānōditāḥ (a.22) nirvāpaṇāḥ-rōpaṇāḥ, gaṇḍūṣā hitāḥ| tathā, dāhajvarē ya uktā lēpādyāḥ-"dūrvādibhirvā pittaghnaiḥ" (hr̥.ci.a.1/131) ityādigranthanirdiṣṭāḥ, tē ca hitāḥ| tathā, nirīhatvaṁ-nirvyāpāratvaṁ hitam| tathā, manasōratiḥ-nirvr̥tatvam| tathā, mahāsaritāṁ mahāhradānāṁ-mahātaḍāgānāṁ, ca darśanasmaraṇāni hitāni|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- atha tr̥ṣṇācikitsitam|[tatra sāmānyatr̥ṣṇauṣadhamāha]-tr̥ṣṇāsviti| tadguṇaṁ-divyaguṇam| darbhapūrvēṇa-pañcasūktēna tr̥ṇākhyēna| āmayavaiḥ-kōmalayavaiḥ, kr̥tō vāṭhyaḥ| śītadravyasiddhēna śītēna payasā bhōjanam, payōrasayūṣāṇāṁ sātmyādivaśādvyavasthā| kṣīraghr̥taṁ-kṣīramanthanōtthaṁ ghr̥tam| ikṣurasō nasyam| nirvāpaṇāḥ-madhugaṇḍūṣādayaḥ| nirīhatvaṁnirvyāpāratvam| manōratiḥ-manaḥ sukham| saṅgrahē tu (ci. a. 8) nātya[va]pīḍanaṁ(?)-"nārīkṣīrēṇa vā ghr̥ṣṭamuṣṭrāsthi sasitaṁ hitam|" iti| vaṅgasēnē (tr̥ṣādhikārē ślō. 24)- "lājōdakaṁ madhuyutaṁ śītaṁ guḍavimarditam| kāśmarīśarkarāyuktaṁ pibēttr̥ṣṇārditō naraḥ|| bhu(ca)vikāpippalīmūlayavānīdhānyanāgaraiḥ| śr̥taṁ śītaṁ hitaṁ tōyaṁ [murcchātr̥ṭchardi] dōṣajit|| śarkarākēsarakṣaudrakr̥ṣṇājīrakadāḍimaiḥ| lēhō vā tr̥ḍjayī kr̥ṣṇādhukṣīridrumāṅkuraiḥ|| amlaṁ dāḍimabījaṁ pītaṁ dhātrīphalaṁ ca dhānyāmlaiḥ| ārdrapaṭāstaraṇakr̥taprāvr̥ gātrastr̥ṣaṁ hanti|| gōstanīkṣurasakṣīrayaṣṭīmadhūtpalaiḥ| niyataṁ nasyataḥ pītaistr̥ṣṇā śāmyati dāruṇā|| karṇaśirōmukhalēpācchuktikayā vā'mladāḍimarasēna| tarpayati śīghramētajjalaughavatsaikata rāśim|| kōladāḍīmavr̥kṣāmlacukrīkācukrikārasaḥ| pañcāmlakō mukhālēpaḥ sadyastr̥ṣṇāṁ niyacchati|| kṣīrēkṣurasa mārdvīkakṣaudrasīdhuguḍōdakaiḥ| vr̥kṣāmlāmlaiśca gaṇḍūṣā mukhaśōṣapraṇāśanāḥ|| dāḍimaṁ badaraṁ rōdhraṁ kapitthaṁ bījapurakam| piṣṭvā mūrdhni pralēpastu pipāsādāhanāśanaḥ|| vāri śītaṁ madhuyutamākaṇṭhādvā pipāsitam| pāyadvāmayēccāpi tēna tr̥ṣṇā praśāmyati|| vaṭaprarōhaṁ madhukuṣṭhamutpalaṁ salājacurṇaṁ guṭikāṁ prakalpayēt| susaṁhitā sā vadanē vidhāritā tr̥ṣṇāṁ pravr̥ddhāmapi hanti satvaram||" iti| yōgaratnē-"madhuraiḥ sajīvanīyaiḥ śītaiśca satiśūkaiḥ śritaṁ kṣīraṁ pānābhyañjanasēkēṣviṣṭaṁ madhuśarkarāyuktam| lōhitakaśālitaṇḍulakharjūraparūṣakōtpaladrākṣāḥ madhupakvē lōṣṭhamēva ca jalē sthitaṁ śītalaṁ pēyam|| jambāmrātakabadarīdalavētasapañcavalkapañcāmlaiḥ| hr̥nmukhaśiraḥpradēhāḥ saghr̥tā mūrcchābhramātitr̥ṣṇādhnāḥ|| drākṣēkṣūtpalayaṣṭyādyaiḥ śarkarāmadhuyōjitaiḥ| kaṣāyaṁ saṁpibēcchītaṁ tr̥ṣṇānāśakaraṁ param|| lōṣṭapratatpatōyaṁ tu śarkarāmadhuyōjitam| lākṣācūrṇasamāyuktaṁ pītaṁ tr̥ḍdāhanāśanam|| jambvāmrapallavōśīraiḥ sitāvaruṇakājitaiḥ| sapayaskaḥ kr̥taḥ kvāthaḥ sampītastr̥ḍvināśanaḥ|| rakavr̥kṣāmladāḍimāmlōṣṇavētasaiḥ| saśarkarairnihantyāśu lēhastr̥ṣṇāṁ sudurjayām|| sārivālājapippalīmadhunāgaraiḥ| payastr̥ṣādhnō gaṇḍūṣaḥ kāñjikairmukha|| madanamadhukaṁ śītamambu vivardhitam|ardhaśarkarāyuktaṁ pibēttr̥ṣṇārditai|| iti|
Adhikarana vātajāyāṁ tr̥ṣṇāyāmauṣadham (68) · Śloka 68
iti tr̥ṣṇāsu sāmānyēna cikitsitamuktam| viśēṣēṇāha tr̥ṣṇāyāṁ pavanōtthāyāṁ saguḍaṁ dadhi śasyatē| rasāśca br̥ṁhaṇāḥ śītā vidāryādigaṇāmbu ca||68||
इति तृष्णासु सामान्येन चिकित्सितमुक्तम्| विशेषेणाह तृष्णायां पवनोत्थायां सगुडं दधि शस्यते| रसाश्च बृंहणाः शीता विदार्यादिगणाम्बु च||६८||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pavanōtthāyāṁ tr̥ṣṇāyāṁ dadhi guḍēna saha śasyatē| māṁsarasāśca br̥ṁhaṇāḥ śastāḥ| tathā vidāryādigaṇāmbu "vidāripañcāṅgula" (hr̥.sū.a.15/9)ityādibhiḥ śr̥taṁ tōyaṁ-pānīyaṁ, śastam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- vātatr̥ṣṇauṣadhamāha-tr̥ṣṇāyāmiti| yōgaratnē-"pañcāṅgikāḥ pañca gaṇā ya uktāstēṣvambu[siddhaṁ prathamē ga] ṇē vā| pibētsukhōṣṇaṁ manujō'cirēṇa tr̥ṣō vimucyēta hi vātajāyāḥ|| [tr̥ṣṇātivr̥ddhau] udarē ca pūrṇē saṁcchardayēnmāgadhikōdakēna| vilēkhanaṁ cātra hitaṁ vidhēyaṁ syāddā[ḍimāmrā] takabījapūraiḥ||" [iti|] vaṅgasēnē (tr̥ṣā. ślō. 22)-" vātaghnamannapānaṁ mr̥du laghu śītaṁ rasō guḍūcyāśca|" [iti|]
Adhikarana pittajāyāṁ auṣadham (69-72) · Śloka 72
pittājāyāṁ sitāyuktaḥ pakvōdumbarajō rasaḥ| tatkvāthō vā himastadvatsārivādigaṇāmbu vā||69|| tadvidhaiśca gaṇaiḥ śītakaṣāyān sasitāmadhūn| madhurairauṣadhaistadvat kṣīrivr̥kṣaiśca kalpitān||70|| bījapūrakamr̥dvīkāvaṭavētasapallavān| mūlāni kuśakāśānāṁ yaṣṭyāhvaṁ ca jalē śr̥tam||71|| jvarōditaṁ vā drākṣādi pañcasārāmbu vā pibēt| |72|
पित्ताजायां सितायुक्तः पक्वोदुम्बरजो रसः| तत्क्वाथो वा हिमस्तद्वत्सारिवादिगणाम्बु वा||६९|| तद्विधैश्च गणैः शीतकषायान् ससितामधून्| मधुरैरौषधैस्तद्वत् क्षीरिवृक्षैश्च कल्पितान्||७०|| बीजपूरकमृद्वीकावटवेतसपल्लवान्| मूलानि कुशकाशानां यष्ट्याह्वं च जले शृतम्||७१|| ज्वरोदितं वा द्राक्षादि पञ्चसाराम्बु वा पिबेत्| |७२|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pittōtthāyāṁ śarkarānvitaḥ pakvōdumbaraphalajō rasaḥ, tēṣāṁ-udumbarāṇāṁ vā kvāthō himaḥ, tadvat-sitāyuktaḥ, śasyatē| tathaiva sārivādigaṇāmbu-"sārivōśīra" (hr̥.sū.a.15|11) ityādi praśasyatē| tadvidhaiḥ-śītavīryaiśca, gaṇaiḥ kr̥tān śītakaṣāyān sasitāmākṣikān pibēt| tathaiva madhuraiḥ-drākṣādibhirdravyaiḥ, kalpitān| kṣīrivr̥kṣaiśca-aśvatthanyagrōdhādibhiḥ, kalpitān śītakaṣāyān saśarkarāmadhūn pibēt| bījapūrakādipallavān kuśakāśānāṁ mūlāni madhukaṁ caitajjalē śr̥taṁ pibēt| śītamiti prakr̥tatvādyōgyatvāccātra yōjyam| athavā, jvaracikitsitōktaṁ [drākṣādi-] "drākṣāmadhūka" (hr̥.ci.a.1|55) ityādikaṁ phāṇṭaṁ śītakaṣāyaṁ [vā] pibēt| pañcasārāmbu vā-"madhukharjūramr̥dvīkā" (hr̥.ci.a.2/14) ityādi raktapittacikitsitē paṭhitaṁ, pibēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- pittatr̥ṣṇauṣadhamāha-pittajāyāmiti| tadvidhaiḥ-pittaghnaiḥ| tadvat-sasitāmadhūn| kṣīrivr̥kṣaiśca tadvat| bījapūrapallavādisaptakaṁ jalē śr̥tam| vaṅgasēnē (tr̥ṣā. ślō. 18)- "kāśmaryaṁ śarkarāyuktaṁ candanōśīradhānyakam| drākṣāmadhūkasaṁyuktaṁ pittatarṣē jalaṁ pibēt|| syājjīvanīyasiddhakṣīraghr̥taṁ vātapittajē tarṣē| tadvaddrākṣācandanakharjūrōśīramadhuyutaṁ tōyam|| jīrṇabhuktaḥ pibēdvā'pi madhunā taṇḍulōdakam|" [iti|]
Adhikarana kaphajāyāṁ auṣadham (72-74) · Śloka 74
| kaphōdbhavāyāṁ vamanaṁ nimbaprasavavāriṇā||72|| bilvāḍhakīpañcakōladarbhapañcakasādhitam| jalaṁ pibēdrajanyā vā siddhaṁ sakṣaudraśarkaram||73|| mudgayūṣaṁ ca savyōṣapaṭōlīnimbapallavam| yavānnaṁ tīkṣṇakavalanasyalēhāṁśca śīlayēt||74||
| कफोद्भवायां वमनं निम्बप्रसववारिणा||७२|| बिल्वाढकीपञ्चकोलदर्भपञ्चकसाधितम्| जलं पिबेद्रजन्या वा सिद्धं सक्षौद्रशर्करम्||७३|| मुद्गयूषं च सव्योषपटोलीनिम्बपल्लवम्| यवान्नं तीक्ष्णकवलनस्यलेहांश्च शीलयेत्||७४||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ślēṣmajāyāṁ tr̥ṣṇāyāṁ nimbapatrapānīyēna vamanaṁ śastam| bilvādibhirjalaṁ sādhitaṁ kaphatr̥ṣṇāyāṁ pibēt| rajanyā-haridrayā, jalaṁ siddhaṁ pibēt| sakṣaudraśarkaraṁ kaphatr̥ṣṇāyāṁ mudgayūṣaṁ ca trikaṭupaṭōlanimbapallavānvitaṁ pibēt| yavānnaṁ tīkṣṇakavalaṁ tīkṣṇanasyaṁ tīkṣṇalēhaṁ ca śīlayēt| śimbīdhānyam| kacchakaḥ-tumu(tūṇī)kaḥ| vaṅgasēnē (tr̥ṣā-ślō.22)-"bilvāḍhakīdhātakīpañcakōladarbhēṣu siddhaṁ kaphajāṁ nihanti| "iti| yōgaratnē-"bilvāḍhakī[kanyaka] pañcamūladarbhēṣu siddhaṁ kaphajāṁ nihanti|" iti| kacchaka(dhātaki)-pañcakōlayōḥ sthānē laghu [pañcamūlam]| vaṅgasēnē(tr̥ṣā. ślō.23)-"sajīrakāṇyārdrakaśr̥ṅgabērasauvarcalānyardhajalaplutāni| madyāni hr̥dyāni ca gandhavanti pītāni sadyaḥ śamayanti tr̥ṣṇām||" iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- kaphatr̥ṣṇauṣadhamāha-kaphōdbhavāyāmiti| āḍhakī|
Adhikarana sannipātajāyāṁ auṣadham,āmrajāyāṁ auṣadham (75) · Śloka 75
sarvairāmācca taddhantrī kriyēṣṭā vamanaṁ tathā| tryūṣaṇāruṣkaravacāphalāmlōṣṇāmbumastubhiḥ||75||
सर्वैरामाच्च तद्धन्त्री क्रियेष्टा वमनं तथा| त्र्यूषणारुष्करवचाफलाम्लोष्णाम्बुमस्तुभिः||७५||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sarvairāmācca tr̥ṣṇāyāṁ satyāṁ taddhantrī sannipātaghnyāmaghnī ca kriyēṣṭā| tathā ca vamanamiṣṭam| tryūṣaṇāruṣkaravacādiyuktēna phalāmlēnōṣṇajalēna vā mastunā vā iṣṭam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- sannipātajauṣadhamāha-sarvairiti| taddhantrī-sarvadōṣahantrī āmahantrī ca| tryūṣaṇādibhirvamanam| phalāmlaṁmātuluṅgādyamlam| madanaphalaṁ vamanatvālubjam (?)|
Adhikarana upavāsajāyāṁ auṣadham (76) · Śloka 76
annātyayānmaṇḍamuṣṇaṁ himaṁ manthaṁ ca kālavit| |76|
अन्नात्ययान्मण्डमुष्णं हिमं मन्थं च कालवित्| |७६|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-annātyayāt-annavirahāt, tr̥ṣṇāyāṁ satyāṁ maṇḍamuṣṇaṁ śītaṁ manthaṁ ca kālaprakr̥tisātmyādivit pibēt| vātakaphaprakr̥tinā uṣṇō maṇḍaḥ pēyaḥ| pittaślēṣmaprakr̥tinā vātapittaprakr̥tinā ca himō manthaḥ pēyaḥ| ēvaṁ kālasātmyādiṣu nirupyam| "saktavaḥ sarpiṣā'bhyaktāḥ śītōdakapariplutāḥ| nātidravā nāti sāndrā mantha ityabhidhīyatē||" iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- upavāsajauṣadhamāha-annātyayāditi| uṣṇaṁ maṇḍaṁ śītakālē| śītaṁ manthamuṣṇakālē| ata ēva kālavidityuktam|
Adhikarana śramajāyāṁ auṣadham (76) · Śloka 76
| tr̥ṣi śramānmāṁsarasaṁ manthaṁ vā sasitaṁ pibēt||76||
| तृषि श्रमान्मांसरसं मन्थं वा ससितं पिबेत्||७६||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-śramāttr̥ṣi jātāyāṁ māṁsarasaṁ madyaṁ vā saśarkaraṁ pibēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- śramajauṣadhamāha-tr̥ṣi śramāditi|
Adhikarana ātapajāyāṁ tr̥ṣṇāyāmau (77) · Śloka 77
ātapātsasitaṁ manthaṁ yavakōlajasaktubhiḥ| sarvāṇyaṅgāni limpēcca tilapiṇyākakāñjikaiḥ||77||
आतपात्ससितं मन्थं यवकोलजसक्तुभिः| सर्वाण्यङ्गानि लिम्पेच्च तिलपिण्याककाञ्जिकैः||७७||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ātapāttr̥ṣi yavakōlōdbhavaiḥ saktubhiḥ saśarkaraṁ manthaṁ pibēt| sarvāṇi cāṅgāni tilapiṇyākakāñjikairlimpēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- ātapajauṣadhamāha=ātapāditi| kōlajāḥ-śuṣkabadaratvagudbhavāḥ| tilagrahaṇaṁ piṇyākēna vikalpārtham|
Adhikarana śītasnānajāyāṁ tr̥ṣṇāyāmau (78) · Śloka 78
śītasnānācca madyāmbu pibēttr̥ṇmān guḍāmbu vā| |78|
शीतस्नानाच्च मद्याम्बु पिबेत्तृण्मान् गुडाम्बु वा| |७८|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-śītasnānācca tr̥ṇmān madyāmbu pibēt| tr̥ṇmāniti matupi maya iti ṇatvē rūpam| guḍajalaṁ vā pibēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- uṣṇāklāntasyē (ni. a. 5/55)tyuktatr̥ṣṇauṣadhamāha-śītasnānāttviti|
Adhikarana madyajāyāṁ tr̥ṣṇāyāmau (78) · Śloka 78
| madyādardhajalaṁ madyaṁ snātō'mlalavaṇairyutam||78||
| मद्यादर्धजलं मद्यं स्नातोऽम्ललवणैर्युतम्||७८||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-madyāttr̥ṇmānardhajalaṁ madyaṁ snātaścāmlalavaṇābhyāṁ yutaṁ pibēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- madyajauṣadhamāha-madyāditi| āyutaṁ-yuktam|
Adhikarana snēhatīkṣṇāgnijāyāṁ tr̥ṣṇāyāmau (79) · Śloka 79
snēhatīkṣṇatarāgnistu svabhāvaśiśiraṁ jalam| |79|
स्नेहतीक्ष्णतराग्निस्तु स्वभावशिशिरं जलम्| |७९|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-snēhēna tīkṣṇatarō'gniryasya sa narastr̥ṇmānnisargaśītalaṁ jalaṁ pibēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- tīkṣṇāgnēḥ snēhajē (ni. a. 5/56) tyuktatr̥ṣṇauṣadhamāha-snēhatīkṣṇatarāgnistviti|
Adhikarana ajīrṇasnēhajāyāṁ tr̥ṣṇāyāmau (79) · Śloka 79
| snēhāduṣṇāmbvajīrṇāttu jīrṇānmaṇḍaṁ pipāsitaḥ||79||
| स्नेहादुष्णाम्ब्वजीर्णात्तु जीर्णान्मण्डं पिपासितः||७९||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-snēhāt punarajīrṇāt pipāsita uṣṇāmbu vā pibēt| jīrṇāttu snēhattr̥ṣi maṇḍaṁ pibēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- ajīrṇasnēhajauṣadhamāha-snēhāditi| jīrṇasnēhajauṣadhamāha-jīrṇāditi| atīkṣṇagniviṣayamidaṁ bhēdadvayam|
Adhikarana snigdhānnajāyāṁ tr̥ṣṇāyāmau (80) · Śloka 80
pibētsnigdhānnatr̥ṣitō himaspardhi guḍōdakam| |80|
पिबेत्स्निग्धान्नतृषितो हिमस्पर्धि गुडोदकम्| |८०|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-snigdhānnēna bhuktēna tr̥ṣitō himaspardhi-tuhinaśītalaṁ, guḍōdakaṁ pibēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- snigdhānnajauṣadhamāha-pibēditi| himaspardhi-_|
Adhikarana gurvādyannajāyāṁ tr̥ṣṇāyāmau (80) · Śloka 80
| gurvādyannēna tr̥ṣitaḥ pītvōṣṇāmbu tadullikhēt||80||
| गुर्वाद्यन्नेन तृषितः पीत्वोष्णाम्बु तदुल्लिख़ेत्||८०||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-gurvādyannēna bhuktēna tr̥ṣitaḥ pītvōṣṇāmbu tat-gurvādyannaṁ, udvamēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- gurvādibhōjanajauṣadhamāha-gurvādyannēnēti|
Adhikarana rasakṣayajāyāṁ tr̥ṣṇāyāmau (81) · Śloka 81
kṣayajāyāṁ kṣayahitaṁ sarvaṁ br̥ṁhaṇamauṣadham| |81|
क्षयजायां क्षयहितं सर्वं बृंहणमौषधम्| |८१|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kṣayajāyāṁ tr̥ṣi kṣayē hitaṁ yad br̥ṁhaṇamauṣadhaṁ tatsarvaṁ hitaṁ-śastam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- rasakṣayajauṣadhamāha-kṣayajāyāmiti| kṣayahitaṁ-rājayakṣmahitam|
Adhikarana kr̥śādijāyāṁ tr̥ṣṇāyāmauṣadham (81) · Śloka 81
| kr̥śadurbalarūkṣāṇāṁ kṣīraṁ chāgō rasō'thavā||81||
| कृशदुर्बलरूक्षाणां क्षीरं छागो रसोऽथवा||८१||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kr̥śādīnāṁ tr̥ṣi jātāyaṁ kṣīraṁ hitam| athavā chāgō rasō hitaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- kr̥śādīnāṁ viśēṣamāha-kr̥śadurbalarūkṣāṇāmiti|
Adhikarana sōrdhvavātāyāṁ tr̥ṣṇāyāmauṣadham (82) · Śloka 82
kṣīraṁ ca sōrdhvavātāyāṁ kṣayakāsaharaiḥ śr̥tam| |82|
क्षीरं च सोर्ध्ववातायां क्षयकासहरैः शृतम्| |८२|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sōrdhvavātāyāṁ tr̥ṣi kṣayakāsaharaiḥ śr̥taṁ kṣīraṁ hitam| caśabdānmāṁsarasaśca|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- sōrdhvavātāyāṁ viśēṣamāha-kṣīraṁ cēti|
Adhikarana rōgōpasargajāyāṁ tr̥ṣṇāyāmauṣadham (82-83) · Śloka 83
| rōgōpasargājjātāyāṁ dhānyāmbu sasitāmadhu||82|| pānē praśastaṁ sarvā ca kriyā rōgādyapēkṣayā| |83|
| रोगोपसर्गाज्जातायां धान्याम्बु ससितामधु||८२|| पाने प्रशस्तं सर्वा च क्रिया रोगाद्यपेक्षया| |८३|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-rōgōpasargājjātāyāṁ tr̥ṣi dhānyāmbu sasitāmākṣikaṁ pānē praśastam| sarvā ca kriyā rōgādyapēkṣayā śastā|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- rōgāpasargajauṣadhamāha-rōgōpasargajātāyāmiti| dhānyaṁ-kustumbarī| vaṅgasēnē (tr̥ṣā. ślō. 37)- " kṣatōdbhavāṁ rūgvinivāraṇēna jayēdrasānāmasr̥jaśca pānaiḥ| kṣayōtthitāṁ kṣīrajalaṁ nihanyānmāṁsōdakaṁ vā madhukōdakaṁ vā||" iti|
Adhikarana pūrvāmayakṣīṇajāyāṁ tvaritaṁ auṣadham (6) · Śloka 6
| tr̥ṣyan pūrvāmayakṣīṇō na labhēta jalaṁ yadi||83|| maraṇaṁ dīrgharōgaṁ vā prāpnuyāttvaritaṁ tataḥ| sātmyānnapānabhaiṣajyaistr̥ṣṇāṁ tasya jayētpurā||84|| tasyāṁ jitāyāmanyō'pi vyādhiḥ śakyaścikitsitum| 84 1/2| iti tr̥ṣṇārōgacikitsitam| iti śrivaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭaṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ caturthē cikitsitasthānē chardihr̥drōgatr̥ṣṇācikitsitaṁ nāma ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ||6||
| तृष्यन् पूर्वामयक्षीणो न लभेत जलं यदि||८३|| मरणं दीर्घरोगं वा प्राप्नुयात्त्वरितं ततः| सात्म्यान्नपानभैषज्यैस्तृष्णां तस्य जयेत्पुरा||८४|| तस्यां जितायामन्योऽपि व्याधिः शक्यश्चिकित्सितुम्| ८४ १/२| इति तृष्णारोगचिकित्सितम्| इति श्रिवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चिकित्सितस्थाने छर्दिहृद्रोगतृष्णाचिकित्सितं नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pūrvāmayēna kṣīṇaḥ san tr̥ṣṇak-pipāsitō, yadi jalaṁ na labhēta tadā maraṇaṁ dīrgharōgaṁ vā prāpnuyāt| tataśca hētōstvaritaṁ-śīghrataraṁ, tasya-narasya, pūrvamanyēbhyō rōgēbhyaḥ sātmyānna pānabhēṣajaistr̥ṣaṁ jayēt, tatō'paraṁ rōgam| kimēvaṁ kriyatē ? ityāha-tasyāṁ tr̥ṣi jitāyāṁ satyāmanyō'pi rōga upakramituṁ śakyaḥ| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ caturthē cikitsitasthānē chardihr̥drōgatr̥ṣṇācikitsitaṁ nāma ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 6||
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- rōgādyāpēkṣayētyasyāmāha-tr̥ṣyanniti| rōgavirōdhē'pi jalaṁ dēyamityarthaḥ| upadravarūpāyā apyupasargajāyāḥ (?) prādhānyamāhatvaritamiti| sātmyagrahaṇaṁ yadyupaśētē tattadyuktinirapēkṣamapi dēyamityēvamarthaḥ| vaṅgasēnē (tr̥ṣā. ślō. 41)- "mūrcchāccharditr̥ṣādāhastrīmadyabhr̥śakarśitāḥ| pibēyuḥ śītalaṁ tōyaṁ raktapittē madātyayē|| tr̥ṣitō mōhamāyāti mōhātprāṇān vimuñjati| tasmātsarvāsvavasthāsu na kvacidvāri vāryatē|| annēnāpi vinā jantuḥ prāṇān dhārayatē ciram| tōyābhāvātpipāsārtaḥ kṣaṇātprāṇairvimucyatē||" iti| iti hēmādriṭīkāyāmāyurvēdarasāyanē| tr̥ṣṇārōgapraśamanaṁ sāmastyēna nirūpitam||